Mười câu nói về người nông dân và hạt gạo dùng tốt cho bài văn là: “một nắng hai sương”, “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, “chân lấm tay bùn”, “cày sâu cuốc bẫm”, “trông trời trông đất trông mây”, ca dao “ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần”, câu thơ Đường “thuỳ tri bàn trung xan, lạp lạp giai tân khổ”, “dân dĩ thực vi thiên”, “tấc đất tấc vàng” và “người ta là hoa đất”. Năm câu đầu tả nỗi vất vả, hai câu giữa nói về hạt cơm, ba câu cuối nói giá trị của đất và người.
Đề văn về người cha, người mẹ làm nông, bài văn nghị luận về lòng biết ơn người lao động, lời dạy con cái quý hạt cơm đều cần những câu này. Chỗ khó là dùng sao cho bài văn trân trọng người nông dân chứ không thương hại họ. Dưới đây là nghĩa từng câu, câu mẫu và cách giữ đúng giọng.
Năm câu về nỗi vất vả: giống nhau mà khác
Năm câu dưới đây đều nói người làm ruộng vất vả, nhưng mỗi câu nhìn từ một góc. Biết góc nhìn thì chọn đúng câu cho đoạn văn của mình.
| Câu | Hình ảnh | Nhấn vào | Câu mẫu |
|---|---|---|---|
| Một nắng hai sương | Đi từ lúc sương sớm, về khi sương tối, giữa ngày chịu nắng | Thời gian làm việc dài | “Mẹ em một nắng hai sương ngoài đồng, tối về vẫn soạn sách vở cho con.” |
| Bán mặt cho đất, bán lưng cho trời | Cúi mặt xuống ruộng, lưng phơi dưới trời | Tư thế lao động cực nhọc | “Cả vụ cấy, bố bán mặt cho đất bán lưng cho trời, lưng áo lúc nào cũng loang muối.” |
| Chân lấm tay bùn | Chân tay dính bùn đất | Sự lam lũ, gắn với đất | “Ông vẫn tự hào về đôi tay chân lấm tay bùn đã nuôi sáu người con ăn học.” |
| Cày sâu cuốc bẫm | Cày cho sâu, cuốc cho kỹ | Sự chăm chỉ, tận tâm | “Ruộng nhà bác Ba năm nào cũng được mùa, vì bác cày sâu cuốc bẫm hơn ai hết.” |
| Trông trời trông đất trông mây, trông mưa trông nắng trông ngày trông đêm | Lúc nào cũng ngóng thời tiết | Nỗi lo phụ thuộc trời đất | “Mùa lúa trổ bông, bà trông trời trông đất trông mây, nghe sấm xa cũng không ngủ được.” |
Chỗ hay sai: dùng “cày sâu cuốc bẫm” để tả nỗi khổ. Câu này nói sự chăm chỉ, là lời khen. Muốn nói vất vả, dùng “một nắng hai sương” hoặc “bán mặt cho đất bán lưng cho trời”. Ngược lại, “chân lấm tay bùn” trong văn nói đôi khi bị dùng để coi thường, nên khi viết bạn đặt nó cạnh một niềm tự hào như câu mẫu, nghĩa sẽ rõ là trân trọng.
Hai câu về bát cơm: ca dao và thơ Đường
“Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần”. Ca dao: bát cơm thơm dẻo mình ăn có biết bao nhọc nhằn của người làm ra. Hợp lời dạy trẻ không bỏ thừa cơm, bài văn về lòng biết ơn, chú thích ảnh mâm cơm mùa gặt. Câu mẫu: “Mỗi lần em để thừa cơm, mẹ không mắng mà chỉ đọc khẽ ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.” Câu giản dị, có vần, trẻ nhỏ thuộc nhanh.
“Sừ hoà nhật đương ngọ, hãn trích hoà hạ thổ; thuỳ tri bàn trung xan, lạp lạp giai tân khổ” (Lý Thân, bài Mẫn nông). Nghĩa: cuốc lúa giữa trưa nắng, mồ hôi nhỏ xuống gốc lúa; ai biết cơm trong mâm, hạt nào hạt nấy đều cay đắng. Hai câu sau là phần hay được trích nhất. Câu này cùng ý với ca dao trên nhưng trang trọng hơn, hợp bài văn nghị luận lớp 9, lớp 10, lời phát biểu ở chương trình về an ninh lương thực, ngày hội mùa của trường. Câu mẫu: “Hơn một nghìn năm trước, nhà thơ Lý Thân đã viết lạp lạp giai tân khổ, và đến nay hạt gạo trên bàn ăn vẫn mang mồ hôi của người cầm cuốc dưới nắng trưa.”
Chọn câu nào. Nói với trẻ nhỏ, viết bài đăng gia đình: ca dao. Bài văn có yêu cầu dẫn chứng văn học, lời phát biểu trang trọng: thơ Lý Thân. Không cần dùng cả hai trong một bài vì cùng một ý, dùng một câu rồi chuyển sang chuyện cụ thể sẽ tốt hơn.
Tấc đất tấc vàng và dân dĩ thực vi thiên: câu về giá trị
Tấc đất tấc vàng nghĩa là mỗi tấc đất quý như vàng, đất là thứ nuôi sống con người nên phải giữ, phải dùng cho hết sức. Câu gốc nói đất canh tác; ngày nay người ta dùng nhiều cho chuyện giá đất đắt đỏ ở thành phố. Trong bài văn về nông dân, bạn nên dùng theo nghĩa gốc. Câu mẫu: “Ông không để một góc ruộng nào bỏ hoang, bờ ruộng cũng trồng đỗ, ông bảo tấc đất tấc vàng.” Tránh đặt câu này vào bài nói về mua bán đất của nông dân, vì nghĩa sẽ trượt sang chuyện tiền bạc.
Dân dĩ thực vi thiên, câu trong sách Sử ký, nghĩa là dân lấy cái ăn làm trời: miếng ăn là điều quan trọng nhất với đời sống người dân. Câu này nâng vai trò của người làm ra lương thực lên tầm lớn. Hợp bài nghị luận về vai trò nông nghiệp, lời mở đầu một buổi nói chuyện về nghề nông ở trường. Câu mẫu: “Người xưa nói dân dĩ thực vi thiên, mà cái ăn ấy bắt đầu từ những thửa ruộng của bố mẹ chúng ta.”
Hai câu cùng nói về giá trị nhưng khác tầm. Tấc đất tấc vàng nói về đất và việc giữ đất, hợp đoạn văn tả một người nông dân cụ thể. Dân dĩ thực vi thiên nói về cả xã hội, hợp phần bàn luận mở rộng của bài nghị luận. Đặt câu thứ hai vào đoạn tả một ông lão cấy lúa thì nghe to tát quá cỡ.
Người ta là hoa đất: câu để kết bài
Người ta là hoa đất là tục ngữ, nghĩa là con người là thứ đẹp đẽ, quý giá nhất mà đất đai sinh ra. Trong bài văn về người nông dân, câu này có một vị trí rất đẹp: đặt ở kết bài, sau khi đã kể hết nỗi vất vả, để chuyển từ thương sang tự hào. Câu mẫu: “Đôi bàn tay ấy chai sạn, làn da ấy sạm nắng, nhưng như các cụ vẫn nói, người ta là hoa đất, và mẹ em là bông hoa đẹp nhất của cánh đồng làng.”
Câu này còn hợp lời phát biểu tuyên dương nông dân sản xuất giỏi của xã, vì nó khen con người chứ không chỉ khen sản lượng. Nếu bạn phải đọc một danh sách khen thưởng dài, câu này đặt ở đầu sẽ làm danh sách bớt khô.
Chỗ dễ sai: hiểu “hoa đất” là “hoa mọc từ đất” theo nghĩa đen rồi đem tả vườn hoa. Câu nói về con người. Một lỗi nữa là dùng ở mở bài; khi người đọc chưa biết gì về nhân vật, lời khen lớn như vậy chưa có chỗ dựa. Kể trước, khen sau, đó là trình tự tự nhiên của bài văn biểu cảm.
Dàn ý chèn câu cho bài văn về người cha, người mẹ làm nông
Đề “kể về người thân làm nghề nông” hay gặp ở lớp 6 đến lớp 9. Dàn ý dưới đây phân bổ câu trích theo từng đoạn, tổng cộng ba câu cho bài khoảng 500 chữ.
- Mở bài: giới thiệu người thân bằng một hình ảnh cụ thể như dáng mẹ đội nón ra đồng lúc trời còn tối, chưa dùng câu trích.
- Thân bài đoạn một (công việc): dẫn “một nắng hai sương” hoặc “bán mặt cho đất, bán lưng cho trời”, chọn một.
- Thân bài đoạn hai (nỗi lo): dẫn “trông trời trông đất trông mây” khi kể một mùa mưa bão.
- Thân bài đoạn ba (điều em học được): kể chuyện bữa cơm, không cần câu trích hoặc dẫn ca dao “ai ơi bưng bát cơm đầy”.
- Kết bài: “người ta là hoa đất” để chuyển từ thương sang tự hào.
Nếu đề là nghị luận về lòng biết ơn người nông dân, đổi câu ở thân bài đoạn ba thành “lạp lạp giai tân khổ” và thêm “dân dĩ thực vi thiên” ở phần bàn luận mở rộng. Bài nghị luận cần câu có tầm khái quát hơn bài kể chuyện.
Lỗi hay gặp: thương hại thay vì trân trọng
Lỗi lớn nhất khi viết về người nông dân không phải chép sai câu mà là giọng văn. Những biểu hiện dưới đây làm bài văn lệch giọng:
- Chất liên tiếp “một nắng hai sương”, “chân lấm tay bùn”, “bán mặt cho đất” trong một đoạn: người đọc chỉ thấy khổ, không thấy người.
- Kết bài bằng lời hứa “sau này con sẽ thoát khỏi đồng ruộng”: ngầm coi nghề nông là thứ cần thoát ra, trái với ý trân trọng.
- Dùng “chân lấm tay bùn” như lời miệt thị, kiểu “người chân lấm tay bùn thì biết gì”: câu chỉ nên dùng với giọng thương mến.
- Viết sai “cày sâu cuốc bẩm” hoặc “cày sâu cuốc bậm”: chữ đúng là “cuốc bẫm”, tức cuốc sâu và kỹ.
- Viết “tấc đất tấc vàng” trong bài về nông dân bán ruộng: nghĩa trượt sang chuyện giá đất, lệch chủ đề.
Cách tự kiểm: sau khi viết xong, đếm xem bài có bao nhiêu câu nói nỗi khổ và bao nhiêu câu nói điều người ấy giỏi, điều người ấy tự hào. Nếu tỉ lệ lệch hẳn về một phía, thêm một chi tiết về tay nghề: biết xem đất, biết chọn giống, biết đoán mưa. Người nông dân trong bài văn hay là một người có nghề, không chỉ là một người chịu khổ.
Câu mẫu cho bài đăng mùa gặt, lời cảm ơn và lời dạy con
Ngoài bài văn, nhóm câu này còn được dùng nhiều trong bài đăng gia đình, lời cảm ơn ở các chương trình về nông nghiệp và lời cha mẹ dạy con. Dưới đây là những câu viết sẵn, bạn chỉ cần đổi tên người, tên nơi.
- Bài đăng ảnh bố mẹ gặt lúa: “Vụ mùa năm nay lúa nặng hạt, bố mẹ vẫn một nắng hai sương như ba mươi năm trước, chỉ có con là đã đủ lớn để ra đồng gánh đỡ.”
- Chú thích ảnh nồi cơm gạo mới: “Nồi cơm gạo mới đầu tiên của vụ, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần.”
- Lời cảm ơn ở ngày hội mùa của trường: “Cảm ơn các bác nông dân đã cho các em ra đồng hôm nay, để các em hiểu vì sao người xưa nói lạp lạp giai tân khổ.”
- Lời bố mẹ nói với con khi con chê cơm: “Hạt gạo này ông bà phải trông trời trông đất cả mùa mới có, con ăn cho hết nhé.”
- Lời tuyên dương hộ sản xuất giỏi: “Người ta là hoa đất, và năm nay xã mình có mười hai bông hoa như thế.”
Để ý mỗi câu mẫu đều có một chi tiết thật đi kèm câu trích: vụ mùa năm nay, nồi cơm đầu tiên, buổi ra đồng của học sinh. Không có chi tiết ấy, câu trích chỉ còn là lời quen tai.
Câu hỏi thường gặp
Một nắng hai sương nghĩa là gì?
Nghĩa là làm việc từ lúc sương sớm đến khi sương tối, giữa ngày chịu nắng; chỉ sự vất vả kéo dài của người lao động ngoài đồng. Câu hợp đoạn văn kể công việc hằng ngày của cha mẹ làm nông.
Cày sâu cuốc bẫm là khen hay chê?
Là lời khen sự chăm chỉ, tận tâm trong lao động: cày cho sâu, cuốc cho kỹ. Câu không nói nỗi khổ, nên nếu muốn tả vất vả thì dùng một nắng hai sương hoặc bán mặt cho đất bán lưng cho trời.
Lạp lạp giai tân khổ là câu thơ của ai?
Là câu trong bài Mẫn nông của Lý Thân thời Đường, nghĩa là hạt nào hạt nấy đều cay đắng. Câu đầy đủ là thuỳ tri bàn trung xan, lạp lạp giai tân khổ: ai biết cơm trong mâm, hạt nào cũng đắng cay.
Dân dĩ thực vi thiên nghĩa là gì?
Nghĩa là dân coi cái ăn là trời, tức miếng ăn là điều hệ trọng nhất với đời sống. Câu trong sách Sử ký, hợp phần bàn luận mở rộng của bài nghị luận về vai trò nông nghiệp và người làm ra lương thực.
Có nên kết bài văn về người nông dân bằng ý thoát khỏi nghề nông không?
Không nên, vì ý đó ngầm coi nghề nông là thứ đáng bỏ, trái với tinh thần trân trọng. Kết bằng niềm tự hào, ví dụ câu người ta là hoa đất, hoặc bằng một điều em học được từ cha mẹ sẽ trọn vẹn hơn.
Câu nào hợp nhất để dạy trẻ nhỏ không bỏ thừa cơm?
Ca dao ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần hợp nhất, vì có vần, dễ thuộc và nói đúng chuyện bát cơm. Câu thơ của Lý Thân cùng ý nhưng hợp với học sinh lớn hơn.