BatBien.comBất Biến
Câu hay về thời gian và thời cơ

Câu nói về thời thế và thế sự xoay vần: 10 câu Hán Việt, thành ngữ kèm câu mẫu

Thời thế tạo anh hùng, bĩ cực thái lai, sông có khúc người có lúc, tái ông thất mã: nghĩa, câu mẫu và chỗ không nên dùng khi an ủi người khác.

Fishing family seen from behind pulling a wooden boat onto a wide sandy shore after a storm, overcast sky breaking open, high wide angle, cool grey and gold

Mười câu hay dùng để nói về thời thế và lẽ xoay vần là: thời thế tạo anh hùng, thức thời vụ giả vi tuấn kiệt, cùng tắc biến biến tắc thông, vật cực tất phản, bĩ cực thái lai, sông có khúc người có lúc, tái ông thất mã, ba chìm bảy nổi chín lênh đênh, thương hải tang điền và tuỳ cơ ứng biến. Chúng chia làm bốn nhóm: người với thời thế, lẽ xoay vần, câu an ủi lúc khó và câu về đổi thay lớn.

Nhóm câu này dùng nhiều trong bài nghị luận về nghịch cảnh, lời động viên người thất bại, bài phát biểu cuối một năm làm ăn khó khăn. Vì chúng thường được nói với người đang gặp chuyện, phần cuối bài dành riêng cho những chỗ nói ra dễ làm người nghe buồn thêm.

Hai câu về con người và thời thế

Thời thế tạo anh hùng (時勢造英雄). Nghĩa: hoàn cảnh thời cuộc tạo nên người tài. Câu hay đi cùng vế ngược "anh hùng tạo thời thế" để bàn hai chiều: hoàn cảnh làm nên con người, hay con người làm nên hoàn cảnh. Hợp với đề nghị luận dạng "ý kiến của em về câu…". Câu mẫu: "Thời thế tạo anh hùng: mùa lũ năm ấy, cậu thanh niên vốn ít nói đã chèo thuyền suốt hai đêm đưa người già trong xóm lên chỗ cao." Lưu ý: chọn ví dụ đời thường như trên, tránh kéo câu vào bàn chuyện thời sự nhạy cảm.

Thức thời vụ giả vi tuấn kiệt (識時務者為俊傑). Nghĩa: người hiểu thời thế mới là bậc tài giỏi. "Thời vụ" ở đây là việc của thời cuộc, không phải mùa vụ trồng cấy. Câu hợp với bài về đổi mới cách làm, học kỹ năng mới khi nghề cũ thay đổi. Câu mẫu: "Thức thời vụ giả vi tuấn kiệt, bác thợ may bốn mươi năm tuổi nghề vẫn học cách nhận đơn qua mạng để giữ khách trẻ." Chỗ dễ sai: câu hay bị mượn để biện hộ cho việc bỏ nguyên tắc chạy theo lợi; hiểu thời thế khác với xu thời.

Ba câu về lẽ xoay vần

Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu (窮則變,變則通,通則久). Câu trong Kinh Dịch. Nghĩa: đến chỗ cùng thì phải đổi, đổi thì thông suốt, thông suốt thì lâu bền. Câu hợp với bài phát biểu về đổi mới khi doanh nghiệp, câu lạc bộ, lớp học gặp bế tắc. Câu mẫu: "Ba năm liền câu lạc bộ thưa dần thành viên, cùng tắc biến, ban chủ nhiệm quyết định đổi hẳn sang sinh hoạt ngoài trời." Câu dài, trong bài nói có thể dùng gọn "cùng tắc biến, biến tắc thông".

Vật cực tất phản (物極必反). Nghĩa: sự vật lên đến cực điểm thì quay ngược lại. Câu dùng để cảnh báo thái quá: vui quá thành buồn, ép quá thành bật lại. Hợp với bài nghị luận về sự cân bằng, lời khuyên đừng làm gì thái quá. Câu mẫu: "Ôn thi đến mức bỏ cả ngủ thì vật cực tất phản, đến hôm thi người mệt rã, bài dễ cũng làm sai."

Bĩ cực thái lai (否極泰來). Nghĩa: vận rủi (bĩ) đến tột cùng thì vận tốt (thái) sẽ tới. Bĩ và thái là tên hai quẻ trong Kinh Dịch, nay dùng như thành ngữ. Tiếng Việt hay nói "hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai". Hợp với lời động viên, bài viết khép lại một giai đoạn khó. Câu mẫu: "Sau hai mùa mất trắng, năm nay vườn cam được giá, cả nhà mới tin hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai." Lưu ý: chữ "bĩ" có dấu ngã, hay bị viết nhầm thành "bỉ".

Ba câu an ủi khi gặp lúc khó

Sông có khúc, người có lúc. Thành ngữ thuần Việt: dòng sông có đoạn thẳng đoạn cong, đời người có lúc thịnh lúc suy. Câu nhẹ nhàng, không phán xét, nên là câu an ủi an toàn nhất trong nhóm. Câu mẫu: "Sông có khúc, người có lúc, một lần trượt vòng phỏng vấn không nói lên được cả chặng đường của em." Hợp với tin nhắn, thư tay, lời nói trực tiếp.

Tái ông thất mã, an tri phi phúc (塞翁失馬,焉知非福). Nghĩa: ông lão ở biên ải mất ngựa, biết đâu chẳng phải là phúc. Câu đến từ chuyện ngụ ngôn cổ: ngựa mất rồi dẫn ngựa tốt về, con cưỡi ngựa ngã què chân lại thoát cảnh binh đao. Nghĩa bóng: chuyện rủi chuyện may khó đoán trước. Câu mẫu: "Không đậu trường chuyên, em vào trường gần nhà và có thêm thời gian cho đội tuyển cờ vua; tái ông thất mã, biết đâu lại là may." Câu hợp để tự nói về mình sau khi đã qua chuyện, nói với người khác khi họ đang đau dễ nghe như xem nhẹ nỗi buồn.

Ba chìm bảy nổi chín lênh đênh. Thành ngữ thuần Việt, tả cuộc đời nhiều lận đận, trôi nổi. Câu mang tính kể, không mang tính khuyên. Hợp với bài văn kể về cuộc đời ông bà, cha mẹ, bài viết tri ân người đã vượt qua nhiều khó khăn. Câu mẫu: "Đời bà ngoại ba chìm bảy nổi chín lênh đênh, từ quê ra phố bán hàng rong, nuôi năm người con ăn học thành người." Không dùng để mô tả người đang ngồi nghe, vì nghe như thương hại.

Hai câu về đổi thay lớn và cách ứng phó

Thương hải tang điền (滄海桑田) — bãi bể nương dâu. Nghĩa: biển xanh hoá ruộng dâu. Nghĩa bóng: cuộc đời đổi thay lớn lao sau thời gian dài. Tiếng Việt quen nói "bãi bể nương dâu". Khác với vật đổi sao dời (nói cảnh vật đổi theo năm tháng), câu này nhấn vào mức độ đổi thay lớn đến không nhận ra. Câu mẫu: "Mới hai mươi năm mà bãi bể nương dâu, cánh đồng lúa ven sông nay đã thành khu đô thị với những dãy nhà cao tầng."

Tuỳ cơ ứng biến (隨機應變). Nghĩa: theo tình thế mà ứng phó cho phù hợp. Câu nói về sự linh hoạt, hợp bài về kỹ năng xử lý tình huống, bài phát biểu khen một đội phản ứng nhanh khi có sự cố. Câu mẫu: "Đang biểu diễn thì mất điện, nhóm nhạc tuỳ cơ ứng biến, chuyển sang hát mộc giữa sân, khán giả bật đèn điện thoại theo nhịp." Lưu ý: tuỳ cơ ứng biến khác với không có kế hoạch; người ứng biến giỏi thường là người đã chuẩn bị kỹ nhất.

Câu nào để an ủi, câu nào để bàn luận

Cùng nói về lẽ đời xoay vần, nhưng có câu hợp để nói trực tiếp với người đang buồn, có câu chỉ hợp để viết trong bài nghị luận.

CâuNói với người đang buồnViết trong bài nghị luậnGhi chú
Sông có khúc, người có lúcHợpHợpAn toàn nhất
Bĩ cực thái laiHợp nếu kèm sự giúp đỡ cụ thểHợpNói suông nghe như hứa hão
Tái ông thất mãChỉ khi chuyện đã quaHợpNói sớm dễ xem nhẹ nỗi đau
Vật cực tất phảnKhông nênHợpMang tính cảnh báo
Thời thế tạo anh hùngKhông nênHợpĐề bàn hai chiều
Ba chìm bảy nổiKhông nênHợp khi kể chuyện đờiNghe như thương hại
Cùng tắc biếnHợp với người đang bế tắc trong công việcHợpCâu dài, nói gọn được

Với người vừa mất người thân hay gặp biến cố lớn, không câu thành ngữ nào thay được lời hỏi han cụ thể. Lúc đó im lặng ngồi cạnh còn tốt hơn một câu triết lý.

Chỗ dễ dùng sai

Câu về thời thế mang sức nặng triết lý, nên dùng sai chỗ là sai rõ.

  • Viết nhầm chữ. "Bĩ cực" chứ không phải "bỉ cực"; "tang điền" là ruộng dâu, không phải đám tang.
  • Hiểu "thời vụ" thành mùa vụ. Thức thời vụ là hiểu việc thời cuộc, không liên quan gieo trồng.
  • Dùng câu để né trách nhiệm. Nói "sông có khúc người có lúc" để cho qua một sai sót của chính mình nghe như đổ cho số phận.
  • Kéo câu vào chuyện thời sự nhạy cảm. Thời thế tạo anh hùng nên đi với ví dụ đời thường, chuyện cộng đồng, không nên bàn chuyện chính trường.
  • Dồn hai câu xoay vần trong một câu văn. "Bĩ cực thái lai, vật cực tất phản" đặt cạnh nhau là lặp ý.

Khi không chắc một câu có hợp không, đổi sang cách nói thuần Việt cùng nghĩa. Câu Việt thường mềm hơn và người nghe ít có cảm giác bị giảng giải. Trong bài thi, ngược lại, câu Hán Việt có giải nghĩa rõ ràng lại cho thấy vốn đọc rộng, miễn là mỗi câu chỉ xuất hiện một lần.

Viết một đoạn động viên có câu xoay vần trong ba bước

Giả sử cần viết vài dòng gửi một người bạn vừa trượt kỳ thi tuyển công chức, hoặc một đoạn trong bài phát biểu của trưởng nhóm sau một dự án thất bại. Ba bước dưới đây giúp câu trích nâng đỡ chứ không làm người nghe thấy bị giảng đạo lý.

  1. Gọi tên chuyện đã xảy ra một cách thẳng thắn, không né, không tô vẽ: "Kết quả lần này không như mình mong." Người đang buồn cần thấy nỗi buồn của họ được thừa nhận trước.
  2. Đặt câu trích như một góc nhìn, không phải một lời phán: "Người xưa hay nói sông có khúc, người có lúc" nghe nhẹ hơn "Sông có khúc người có lúc, đừng buồn nữa". Chọn câu thuần Việt nếu người nghe không quen câu Hán Việt.
  3. Khép lại bằng một việc cụ thể sắp làm cùng nhau: rủ ôn lại cho kỳ sau, hẹn một buổi họp rút kinh nghiệm, đề nghị giúp một phần việc. Câu xoay vần chỉ có sức nặng khi đi kèm một bàn tay cụ thể; thiếu phần này, bĩ cực thái lai nghe như lời hứa hão.

Cái không cần làm: giải thích quẻ Bĩ, quẻ Thái hay kể lại trọn chuyện ông lão mất ngựa. Người đang buồn không cần bài giảng, chỉ cần một câu đúng lúc.

Tự kiểm bằng cách đọc to đoạn văn với giọng của chính mình. Nếu nghe giống thư chia buồn mẫu, bỏ bớt một câu trích và thêm một chi tiết riêng giữa hai người.

Câu hỏi thường gặp

Bĩ cực thái lai nghĩa là gì?

Bĩ cực thái lai nghĩa là vận rủi đến tột cùng thì vận tốt sẽ tới. Bĩ và thái vốn là tên hai quẻ trong Kinh Dịch, nay dùng như thành ngữ. Tiếng Việt hay nói hết cơn bĩ cực đến hồi thái lai.

Thời thế tạo anh hùng hay anh hùng tạo thời thế đúng hơn?

Cả hai vế đều có lý và thường được đặt cạnh nhau để bàn hai chiều. Trong bài nghị luận, nên phân tích hoàn cảnh giúp con người bộc lộ tài năng ra sao, và con người chủ động thay đổi hoàn cảnh ra sao.

Có nên nói tái ông thất mã với người vừa gặp chuyện buồn không?

Không nên nói ngay lúc họ đang đau, vì câu dễ nghe như xem nhẹ mất mát. Câu hợp hơn khi chính người đó đã vượt qua và nhìn lại, hoặc khi mình tự nói về chuyện của mình.

Thương hải tang điền khác vật đổi sao dời thế nào?

Vật đổi sao dời nói cảnh vật thay đổi dần theo năm tháng. Thương hải tang điền nhấn vào mức đổi thay rất lớn, biển hoá ruộng, đến không nhận ra. Câu sau mạnh hơn và hợp với thay đổi sâu rộng.

Câu an ủi nào về lẽ đời dễ dùng nhất?

Sông có khúc, người có lúc là câu dễ dùng nhất vì nhẹ nhàng, không phán xét và ai cũng hiểu. Câu hợp với tin nhắn, thư tay hay lời nói trực tiếp với bạn bè, đồng nghiệp đang gặp chuyện không vui.

Tuỳ cơ ứng biến có phải là làm việc không cần kế hoạch không?

Không. Tuỳ cơ ứng biến là theo tình thế mà ứng phó cho phù hợp, và người ứng biến giỏi thường đã chuẩn bị kỹ nên biết mình có những lựa chọn nào. Dùng câu để biện hộ cho sự cẩu thả là hiểu sai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138