Chín câu dùng được cho đề "chọn bạn mà chơi" và chuyện bạn giả là: ích giả tam hữu – tổn giả tam hữu, cận chu giả xích – cận mặc giả hắc, vật dĩ loại tụ – nhân dĩ quần phân, tri nhân tri diện bất tri tâm, bằng mặt không bằng lòng, mật ngọt chết ruồi, tửu nhục bằng hữu, hồ bằng cẩu hữu và "giàu đổi bạn". Ba câu đầu làm luận điểm chính, ba câu giữa nói về lòng người khó đoán, ba câu cuối gọi tên kiểu bạn nên tránh.
Nhóm này dùng nhiều nhất trong bài văn nghị luận xã hội ở trung học cơ sở và trung học phổ thông, lời khuyên của cha mẹ cho con mới vào đại học, bài đăng chia sẻ sau một lần bị bạn bè lợi dụng. Vì là câu mang tính cảnh giác, chỗ khó nhất không phải nghĩa mà là liều lượng: dùng quá tay thì bài viết thành nghi kỵ mọi người.
Ba câu làm luận điểm cho đề chọn bạn
Ích giả tam hữu, tổn giả tam hữu. Câu trong Luận ngữ. Nghĩa: có ba kiểu bạn có ích và ba kiểu bạn có hại. Bạn có ích là người ngay thẳng, thành thật, hiểu biết rộng; bạn có hại là người giỏi làm bộ, khéo chiều lòng bề ngoài, giỏi nói khéo. Đây là câu tốt nhất để làm khung cho bài nghị luận vì có sẵn tiêu chí. Câu mẫu: Người xưa chia bạn có ích thành ba kiểu: ngay thẳng, thành thật, hiểu rộng; soi vào đó, mỗi người có thể tự đếm mình có bao nhiêu người bạn như vậy. Lưu ý: đừng đưa nguyên sáu kiểu vào bài lớp 7, lớp 8, chỉ cần ba kiểu có ích là đủ ý.
Cận chu giả xích, cận mặc giả hắc. Câu cổ. Nghĩa: gần son thì đỏ, gần mực thì đen. Tương ứng với tục ngữ "gần mực thì đen, gần đèn thì rạng". Nghĩa bóng: môi trường và bạn bè ảnh hưởng đến con người. Câu mẫu: Gần son thì đỏ, gần mực thì đen, ba năm chơi với nhóm bạn mê đọc sách, em tự thấy mình nói năng chậm rãi hơn. Lưu ý: câu dễ bị đẩy thành thuyết "môi trường quyết định tất cả"; nên kèm một ý phản đề rằng người có bản lĩnh vẫn giữ được mình.
Vật dĩ loại tụ, nhân dĩ quần phân. Câu lưu truyền. Nghĩa: vật họp theo loài, người chia theo nhóm. Nghĩa bóng: nhìn bạn bè một người có thể đoán phần nào người đó. Ý gần với "đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu" nhưng câu này nghiêng về nhận xét, đánh giá. Câu mẫu: Vật dĩ loại tụ, nhân dĩ quần phân, nhà tuyển dụng đôi khi nhìn nhóm bạn của ứng viên để hiểu thêm về họ. Lưu ý: câu dễ thành định kiến; không dùng để phán xét một người cụ thể trước mặt họ.
Ba câu nói về lòng người khó đoán
Tri nhân tri diện bất tri tâm. Câu lưu truyền, thường đi sau vế "hoạ hổ hoạ bì nan hoạ cốt". Nghĩa: vẽ hổ vẽ được da khó vẽ xương, biết người biết mặt không biết lòng. Hợp bài nghị luận về sự cảnh giác, bài đăng rút kinh nghiệm sau khi bị lừa. Câu mẫu: Quen nhau qua mạng ba tháng chưa đủ để nói hiểu nhau, vì biết mặt chưa chắc biết lòng. Lưu ý: câu mang giọng nghi ngại, không hợp lời khuyên dành cho trẻ nhỏ vốn cần học cách tin người trước.
Bằng mặt không bằng lòng. Thành ngữ thuần Việt. Nghĩa: bề ngoài tỏ ra hoà thuận, đồng ý nhưng trong lòng không vui, không đồng tình. Hợp văn tự sự, phân tích tâm lý nhân vật, lời góp ý trong tập thể. Câu mẫu: Cả nhóm gật đầu chia việc nhưng ai cũng bằng mặt không bằng lòng, nên đến hạn nộp vẫn thiếu một nửa. Lưu ý: câu không chỉ dành cho bạn giả; nhiều khi đó là người tốt nhưng ngại nói thật, nên đừng vội quy kết.
Mật ngọt chết ruồi. Tục ngữ. Nghĩa: lời nói ngọt ngào có thể dẫn người nghe vào bẫy. Hợp lời khuyên cảnh giác với kẻ nịnh, với lời mời gọi đầu tư hứa lãi cao. Câu mẫu: Người bạn mới quen khen mình hết lời rồi rủ góp vốn, mẹ chỉ nhắc một câu: mật ngọt chết ruồi. Lưu ý: đừng dùng câu này để nghi ngờ mọi lời khen; nó chỉ hợp khi lời ngọt đi kèm một đề nghị có lợi cho người nói.
Ba cách gọi bạn xấu và mức nặng nhẹ
Ba câu sau đều chê, nhưng mức độ rất khác nhau. Dùng câu quá nặng trong bài văn hay lời nói có thể thành xúc phạm.
| Câu | Nghĩa | Mức nặng | Nên dùng ở đâu |
|---|---|---|---|
| Tửu nhục bằng hữu | Bạn rượu thịt, chỉ gắn bó khi có ăn uống, vui chơi | Vừa | Bài nghị luận, lời tự nhận xét về một giai đoạn của mình |
| Giàu đổi bạn, sang đổi vợ | Có của thì đổi bạn bè, có địa vị thì phụ người cũ | Vừa, mang ý phê phán đạo đức | Phân tích nhân vật, nghị luận về sự thay lòng |
| Hồ bằng cẩu hữu | Bạn bè như cáo như chó, tụ tập làm điều xấu | Rất nặng | Chỉ trong văn viết phê phán hiện tượng, không gọi người cụ thể |
Câu mẫu cho từng câu: Nhìn lại năm nhất đại học, phần lớn những người em gọi là bạn chỉ là tửu nhục bằng hữu, hết cuộc vui là tan. Nhân vật đổi khác sau khi thành đạt, đúng kiểu giàu đổi bạn mà ông bà vẫn răn. Những nhóm tụ tập đua xe đêm khuya là ví dụ của hồ bằng cẩu hữu mà xã hội lo ngại.
Nguyên tắc: càng nặng càng chỉ nên dùng cho hiện tượng chung, càng không nên gọi tên ai. Gọi một người quen là "hồ bằng cẩu hữu" trên mạng xã hội có thể thành chuyện xúc phạm danh dự.
Gợi ý dàn ý đề nghị luận về chọn bạn mà chơi
Giả định đề lớp 9: "Bàn về ý kiến: hãy chọn bạn mà chơi". Dàn ý dưới đây chỉ ra chỗ đặt từng câu trích, phần lời văn bạn tự viết.
- Mở bài: dẫn tục ngữ "gần mực thì đen, gần đèn thì rạng" hoặc bản Hán Việt "cận chu giả xích", nêu vấn đề chọn bạn.
- Giải thích: chọn bạn là cân nhắc người mình gắn bó dựa trên phẩm chất, không phải dựa trên giàu nghèo hay vẻ ngoài.
- Luận điểm một, vì sao cần chọn: bạn bè ảnh hưởng thói quen, suy nghĩ; dẫn "vật dĩ loại tụ, nhân dĩ quần phân".
- Luận điểm hai, chọn theo tiêu chí nào: dùng "ích giả tam hữu" với ba phẩm chất ngay thẳng, thành thật, hiểu rộng.
- Phản đề: chọn bạn không có nghĩa là xa lánh người yếu kém hay người có lỗi; có khi chính mình là ngọn đèn cho bạn.
- Kết bài: một câu ngắn của chính bạn, không cần thêm câu trích.
Cả bài chỉ dùng ba câu trích ở ba vị trí khác nhau. Các câu cảnh giác như "tri nhân tri diện bất tri tâm" hay "hồ bằng cẩu hữu" để dành cho đề khác; nhồi vào đây làm bài lệch sang giọng nghi kỵ.
Khi nào câu cảnh giác biến thành nghi kỵ
Nhóm câu về bạn giả có một cái bẫy: viết nhiều quá, người đọc sẽ thấy người viết không tin ai. Trong bài nghị luận, điều này làm lập luận mất cân bằng; trong lời khuyên cho con cái, nó có thể khiến đứa trẻ khép mình. Một bài viết tốt về chọn bạn luôn có tỉ lệ khoảng hai phần nói về bạn tốt, một phần nói về cảnh giác.
Dấu hiệu bài của bạn đang nghiêng sang nghi kỵ: có từ ba câu cảnh giác trở lên, không có dẫn chứng nào về một người bạn tốt, kết bài bằng lời răn "đừng tin ai". Cách sửa là thay một câu cảnh giác bằng một câu tích cực ở bài khác trong cùng chủ đề, ví dụ một câu về tri kỷ hay bạn lúc hoạn nạn, rồi kể một người bạn đã giúp mình.
Với bài đăng mạng xã hội, quy tắc còn chặt hơn: đừng đăng các câu như "mật ngọt chết ruồi", "biết người biết mặt không biết lòng" ngay sau khi giận một người cụ thể. Người quen sẽ đoán, câu chuyện rẽ sang hướng khác, và lời trích dẫn bị hiểu thành lời mỉa. Nếu cần nói, nói thẳng với người đó.
Chọn giọng: lời khuyên của cha mẹ khác bài văn
Cùng nhóm câu này nhưng dùng trong lời khuyên của cha mẹ thì phải đổi giọng hẳn. Bài văn cần câu có tiêu chí, có thể phân tích; lời khuyên cần câu ngắn, dễ nhớ, không làm con thấy bị kiểm soát. Một người mẹ nói với con vừa lên đại học "ích giả tam hữu, tổn giả tam hữu" sẽ nghe như đọc sách; nói "gần mực thì đen, gần đèn thì rạng, con cứ tìm người làm mình tốt lên" thì con dễ nghe hơn.
Với tuổi mới lớn, câu thuần Việt và câu có hình ảnh như "mật ngọt chết ruồi" hiệu quả hơn câu Hán Việt. Với người đã đi làm, câu Hán Việt ngắn như "tri nhân tri diện" lại hợp vì người nghe quen kiểu nói gọn. Điều chung cho mọi lứa tuổi: lời khuyên nên đi kèm một câu chuyện có thật của chính người khuyên, như lần mình từng tin nhầm người, thay vì chỉ trích câu xưa rồi dừng.
Lỗi hay gặp với nhóm câu chọn bạn
Năm lỗi dưới đây xuất hiện thường xuyên trong bài văn học sinh và lời khuyên trên mạng.
- Viết "cận mặc giả hắc" thành "cận mực giả hắc": chữ Hán Việt là "mặc", không phải "mực".
- Gán "tri nhân tri diện bất tri tâm" cho Khổng Tử: đây là câu lưu truyền, không có trong Luận ngữ.
- Dùng "vật dĩ loại tụ" để khen một nhóm bạn: câu trung tính nghiêng về nhận xét, không mang ý khen.
- Hiểu "tửu nhục bằng hữu" là bạn hay uống rượu: ý chính là tình bạn chỉ dựa trên ăn chơi, không phải chuyện uống rượu.
- Viết "giàu đổi bạn, sang đổi vợ" trong bài về tình bạn học trò: câu nói chuyện người lớn thành đạt rồi thay lòng, lạc bối cảnh với tuổi học sinh.
Trước khi nộp bài, rà lại từng câu trích với ba câu hỏi: đúng chữ chưa, đúng người nói chưa (hay nên ghi câu lưu truyền), đúng bối cảnh chưa. Ba câu hỏi này bắt được gần hết lỗi kể trên.
Câu hỏi thường gặp
Ích giả tam hữu là gì?
Đây là câu trong Luận ngữ nói có ba kiểu bạn có ích: người ngay thẳng, người thành thật và người hiểu biết rộng. Vế đi kèm nói ba kiểu bạn có hại: giỏi làm bộ, khéo chiều lòng bề ngoài và giỏi nói khéo.
Cận chu giả xích và gần mực thì đen gần đèn thì rạng có giống nhau không?
Cùng ý, đều nói môi trường và bạn bè ảnh hưởng tới con người. Câu Hán Việt dùng hình ảnh son và mực, câu thuần Việt dùng mực và đèn. Bài văn học sinh dùng câu thuần Việt cho dễ hiểu là đủ.
Hồ bằng cẩu hữu có dùng trong bài văn được không?
Được, nhưng chỉ khi phê phán một hiện tượng chung như các nhóm tụ tập làm điều xấu. Không dùng để gọi người cụ thể vì câu mang nghĩa rất nặng, dễ thành xúc phạm cả trong văn viết lẫn lời nói.
Tri nhân tri diện bất tri tâm là câu của ai?
Đây là câu lưu truyền, thường đi kèm vế hoạ hổ hoạ bì nan hoạ cốt, không nên gán cho một tác giả cụ thể. Trong bài văn, ghi người xưa có câu hoặc câu lưu truyền là đủ và an toàn.
Bài nghị luận về chọn bạn nên dùng mấy câu trích?
Khoảng ba câu là vừa: một ở mở bài, một hoặc hai ở thân bài làm luận cứ. Nên ưu tiên câu có tiêu chí rõ như ích giả tam hữu, hạn chế câu cảnh giác để bài không nghiêng sang nghi kỵ.
Có nên dạy trẻ nhỏ câu mật ngọt chết ruồi không?
Có thể, nhưng kèm ví dụ cụ thể như người lạ cho kẹo rồi rủ đi. Trẻ nhỏ cần học tin người trước, nên câu cảnh giác chỉ nên dùng cho tình huống nguy hiểm rõ ràng, không áp cho mọi lời khen.