Mười câu về nghĩa vợ chồng nên biết chia thành bốn ý: đồng lòng làm nên việc (thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn, của chồng công vợ), tôn trọng nhau (tương kính như tân, cử án tề mi), chung vui chung khổ (đồng cam cộng khổ, tào khang chi thê, đầu gối tay ấp) và nhường nhịn khi giận (chồng giận thì vợ bớt lời); kèm hai câu cần dùng cẩn thận vì dễ gây phản cảm: phu xướng phụ tùy, đồng sàng dị mộng.
Nhóm câu này khác lời chúc cưới: nó nói về đời sống vợ chồng sau ngày cưới, nên hợp bài văn về gia đình, lời dặn của cha mẹ trong đám cưới con, lời khuyên cho vợ chồng trẻ, bài đăng kỷ niệm nhiều năm chung sống. Các câu chúc trăm năm, tâm đầu ý hợp thuộc nhóm câu về tình yêu nên không giải ở đây.
Mười câu về vợ chồng: nghĩa và mức an toàn khi dùng
Câu về vợ chồng chịu ảnh hưởng mạnh của quan niệm xưa, nên có câu dùng thoải mái, có câu cần đặt khéo. Cột cuối giúp bạn biết câu nào dùng được trước đông người.
| Câu | Nghĩa ngắn | Mức an toàn |
|---|---|---|
| Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn | Đồng lòng thì việc khó mấy cũng xong | Dùng thoải mái |
| Của chồng công vợ | Tài sản chồng làm ra có công của vợ | Dùng thoải mái |
| Tương kính như tân | Vợ chồng kính nhau như khách | Dùng thoải mái |
| Cử án tề mi | Nâng mâm ngang mày, vợ kính chồng | Nên kèm ý hai chiều |
| Đồng cam cộng khổ | Cùng chịu ngọt bùi, cay đắng | Dùng thoải mái |
| Tào khang chi thê | Người vợ thuở hàn vi | Dùng khi khen người chồng chung thuỷ |
| Đầu gối tay ấp | Gần gũi, gắn bó hằng ngày | Thân mật, hợp lời kể |
| Chồng giận thì vợ bớt lời... | Một người nhịn thì nhà êm | Nên dùng cả hai chiều |
| Phu xướng phụ tùy | Chồng xướng, vợ theo | Cẩn thận, dễ bị coi là gia trưởng |
| Đồng sàng dị mộng | Cùng giường khác mộng | Chỉ dùng phê phán, không chúc |
Nếu chỉ chọn một câu cho lời dặn trong đám cưới, câu an toàn và đắt nhất là thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn. Nếu muốn trang trọng hơn, chọn tương kính như tân.
Đồng lòng làm nên việc: thuận vợ thuận chồng, của chồng công vợ
Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn là tục ngữ: vợ chồng hoà thuận, đồng lòng thì việc lớn như tát cạn biển cũng làm được. Đây là câu được dùng nhiều nhất trong lời dặn của cha mẹ, lời phát biểu đại diện họ hàng trong đám cưới, và bài văn về hạnh phúc gia đình. Câu mẫu: Bố mẹ không có gì nhiều để dặn, chỉ mong hai con nhớ thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn; việc gì hai đứa bàn với nhau trước rồi hãy làm.
Của chồng công vợ là tục ngữ: tài sản người chồng làm ra luôn có công sức của người vợ đứng sau, dù vợ không trực tiếp kiếm tiền. Câu này rất hợp lời khen người vợ đảm, bài nghị luận về công việc nội trợ bị xem nhẹ, lời phát biểu khi một người chồng nhận khen thưởng muốn ghi công vợ. Câu mẫu: Nhận bằng khen hôm nay, anh Sơn nói ngay một câu: của chồng công vợ, mười năm anh đi công trình là mười năm chị một mình lo hai đứa nhỏ.
Hai câu này cùng nói về sự góp sức, nhưng câu đầu nhìn cả hai như một đội, câu sau ghi công một người. Dùng câu sau khi muốn nói rõ phần của người vợ; dùng câu đầu khi muốn dặn dò chung.
Tôn trọng nhau: tương kính như tân, cử án tề mi
Tương kính như tân. Vợ chồng kính trọng nhau như đối với khách quý. Ý không phải là xa cách mà là giữ phép lịch sự, không vì thân mà buông lời nặng. Câu hợp lời khuyên vợ chồng trẻ, bài văn về cách giữ hạnh phúc lâu dài. Câu mẫu: Ông bà nội em sống với nhau năm mươi năm vẫn giữ nếp tương kính như tân: ông chưa bao giờ to tiếng với bà trước mặt con cháu. Chỗ hay sai: hiểu chữ “tân” là mới, thành “kính nhau như lúc mới cưới”; chữ tân ở đây là khách.
Cử án tề mi. Nâng mâm cơm ngang mày: tích người vợ là Mạnh Quang mỗi bữa dâng cơm cho chồng là Lương Hồng, nâng mâm lên ngang mày để tỏ lòng kính trọng. Câu dùng để khen vợ chồng kính trọng nhau. Câu mẫu: Cô chú nhà bên không cần cử án tề mi như người xưa, nhưng bữa nào cũng đợi nhau về mới ăn. Lưu ý: hình ảnh gốc là vợ kính chồng một chiều, nên dùng hôm nay hãy thêm ý hai chiều như câu mẫu, hoặc dùng để nói về sự kính trọng chung, tránh làm như khuyên người vợ phải hầu chồng.
Chung vui chung khổ: đồng cam cộng khổ, tào khang chi thê, đầu gối tay ấp
Đồng cam cộng khổ. Cùng nếm ngọt, cùng chịu đắng; câu dùng cho vợ chồng, bạn bè, đồng đội. Trong nhóm câu gia đình, câu hợp bài đăng kỷ niệm ngày cưới, lời kể về những năm khởi nghiệp của hai vợ chồng. Câu mẫu: Hai mươi năm đồng cam cộng khổ, từ căn phòng trọ ở Đà Nẵng đến quán ăn nhỏ hôm nay.
Tào khang chi thê. Tào khang là bã rượu, cám gạo, thứ người nghèo phải ăn; tào khang chi thê là người vợ cùng mình chịu cảnh nghèo từ thuở hàn vi. Câu thường đi trong cụm tào khang chi thê bất khả hạ đường: người vợ thuở hàn vi không thể bỏ. Câu dùng để khen người chồng thành đạt mà vẫn chung thuỷ, hoặc trong bài nghị luận phê phán thói giàu đổi vợ. Câu mẫu: Thành giám đốc rồi, chú vẫn hay nói tào khang chi thê, không có cô những năm bán xôi nuôi chú đi học thì không có chú hôm nay.
Đầu gối tay ấp. Thành ngữ chỉ vợ chồng gần gũi, gắn bó trong đời sống hằng ngày. Câu thân mật, hợp lời kể, bài văn tả ông bà. Câu mẫu: Ông bà đầu gối tay ấp sáu mươi năm, nên từ ngày bà nằm viện, ông ngủ không yên giấc. Không nên dùng câu này trong lời phát biểu trang trọng hay thiệp gửi người lớn tuổi không thân, vì hơi riêng tư.
Nhường nhịn khi giận: chồng giận thì vợ bớt lời
Ca dao Chồng giận thì vợ bớt lời, cơm sôi bớt lửa chẳng đời nào khê mượn hình ảnh nồi cơm: nước sôi mà bớt lửa thì cơm không cháy khê; vợ chồng giận nhau mà một người nhịn thì chuyện không lớn thêm. Ý của câu đến nay vẫn đúng, và câu có hình ảnh rất đời nên dễ nhớ.
Điểm cần chỉnh khi dùng hôm nay: câu đặt việc nhịn lên vai người vợ. Trong lời dặn đám cưới, nếu chỉ nói câu này với cô dâu, người nghe có thể thấy thiên lệch. Cách dùng khéo là nói cả hai chiều. Câu mẫu: Ông bà ta dặn chồng giận thì vợ bớt lời, cơm sôi bớt lửa chẳng đời nào khê; bố mẹ chỉ thêm một ý: vợ giận thì chồng cũng bớt lời, ai bớt trước thì nhà êm trước.
Câu này hợp lời dặn của cha mẹ, bài văn về cách giữ hoà khí, lời khuyên riêng cho bạn bè mới cưới. Không hợp bài đăng công khai khi chính vợ chồng bạn vừa cãi nhau, vì người đọc dễ hiểu là đang nói khéo người kia.
Cùng ý nhường nhịn nhưng giọng trang trọng hơn, bạn có thể dùng thành ngữ dĩ hoà vi quý, lấy hoà làm quý; câu này được giải kỹ ở nhóm câu về ứng xử nên ở đây chỉ nhắc tên. Trong lời dặn vợ chồng trẻ, ca dao cơm sôi bớt lửa vẫn dễ đi vào lòng người nghe hơn, vì ai cũng từng nấu một nồi cơm.
Hai câu dễ gây phản cảm: phu xướng phụ tùy, đồng sàng dị mộng
Phu xướng phụ tùy: chồng xướng, vợ theo. Trong quan niệm xưa, câu dùng để khen vợ chồng hoà hợp, chồng quyết thì vợ thuận. Ngày nay câu dễ bị hiểu là đề cao người chồng gia trưởng, vợ chỉ biết nghe theo. Dùng câu này để chúc hay để khuyên trong đám cưới rất dễ khiến cô dâu và khách trẻ khó chịu. Câu hợp hơn với bài nghị luận so sánh quan niệm hôn nhân xưa và nay, hoặc dùng vui giữa hai vợ chồng tự nói về mình. Câu mẫu trong bài nghị luận: Quan niệm phu xướng phụ tùy từng là chuẩn mực của gia đình xưa; gia đình hôm nay cần cả hai người cùng xướng, cùng tùy.
Đồng sàng dị mộng: cùng giường mà khác giấc mơ, tức sống chung mà lòng khác nhau, mỗi người một mục đích. Đây là câu phê phán, dùng cho vợ chồng không cùng chí hướng, rộng ra cho cả những người hợp tác làm ăn mà mỗi bên một toan tính. Câu hợp bài nghị luận, bài bình luận; tuyệt đối không dùng trong lời chúc. Lỗi hay gặp là nhầm câu này thành một lời đùa vui về chuyện vợ chồng ngủ chung, trong khi nghĩa của nó khá nặng.
Mẹo tự kiểm cho cả hai câu: nếu bạn phải thêm “nói vui thôi” sau khi dùng, tức là câu đã đặt sai chỗ.
Câu cho lời dặn của cha mẹ trong đám cưới con
Lời dặn của cha mẹ trong đám cưới thường ngắn, khoảng hai phút. Mỗi kiểu dặn dưới đây chỉ cần một câu trích kèm một câu dẫn của chính người nói; không cần soạn dài.
- Dặn đồng lòng: thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn, dẫn bằng “ông bà ta có câu”.
- Dặn tôn trọng: tương kính như tân, nói kèm nghĩa “kính nhau như khách quý”.
- Dặn nhường nhịn: chồng giận thì vợ bớt lời, nói cả hai chiều như mục trên.
- Dặn cùng vượt khó: đồng cam cộng khổ, hợp khi đôi trẻ chuẩn bị ra ở riêng hay đi làm xa.
- Lời của bố mẹ đã chung sống lâu năm: kể một chuyện thật của chính mình, rồi mới chèn câu.
Điều không cần làm: không cần dặn quá ba ý, không cần dẫn câu Hán Việt mà khách trẻ không hiểu, và không nên dùng câu nào nói về bổn phận của riêng một bên. Lời dặn công bằng cho cả hai con là lời dặn được nhớ lâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tương kính như tân nghĩa là gì?
Câu nghĩa là vợ chồng kính trọng nhau như đối với khách quý. Chữ tân ở đây là khách, không phải mới. Câu hợp lời khuyên vợ chồng trẻ và bài văn về cách giữ hạnh phúc lâu dài, vì nói về phép lịch sự trong gia đình.
Có nên dùng câu phu xướng phụ tùy trong đám cưới không?
Không nên. Ngày nay câu dễ bị hiểu là đề cao người chồng quyết mọi việc, vợ chỉ nghe theo. Hãy thay bằng thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn, vừa đúng ý hoà hợp vừa công bằng cho cả hai.
Tào khang chi thê dùng trong hoàn cảnh nào?
Câu dùng để nói về người vợ cùng chịu khổ từ thuở nghèo, thường để khen người chồng thành đạt mà vẫn trân trọng vợ, hoặc trong bài nghị luận phê phán thói phụ bạc. Không dùng để chúc đôi trẻ mới cưới vì chưa đúng hoàn cảnh.
Câu chồng giận thì vợ bớt lời có lỗi thời không?
Ý của câu về việc nhường nhịn vẫn đúng, chỉ có điều câu đặt việc nhịn lên vai người vợ. Khi dùng hôm nay, nên nói thêm chiều ngược lại để công bằng, như vợ giận thì chồng cũng bớt lời.
Câu về vợ chồng nào hợp bài văn nghị luận về hạnh phúc gia đình?
Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn hợp luận điểm đồng lòng, tương kính như tân hợp luận điểm tôn trọng, còn đồng sàng dị mộng hợp đoạn phản đề. Một bài chỉ nên dùng hai câu trong số này.