Chín câu về vượt khó và nghịch cảnh chia theo ba hình ảnh: khó khăn làm lộ phẩm chất (“lửa thử vàng, gian nan thử sức”, “tật phong tri kính thảo”, “tuế hàn tri tùng bách”), khó khăn sinh ra cách làm mới (“cái khó ló cái khôn”, “cùng tắc biến, biến tắc thông”, “trong nguy có cơ”), và đường cùng rồi sẽ mở (“bĩ cực thái lai”, “liễu ám hoa minh”, ca dao “có khó mới có miếng ăn”). Ba nhóm hợp ba kiểu dẫn chứng khác nhau, nên chọn nhóm trước, chọn câu sau.
Người dùng nhóm câu này nhiều nhất là học sinh viết đề nghị luận về nghị lực sống, về một tấm gương vượt khó, và người viết bài giới thiệu một học sinh nghèo học giỏi, một người khuyết tật mở xưởng. Mỗi câu có nghĩa, câu mẫu, chỗ dễ sai; thêm một đoạn văn mẫu, cách chọn dẫn chứng thật và một lời nhắc ít ai nói: đừng tô hồng nghịch cảnh.
Nhóm một: khó khăn làm lộ phẩm chất
Lửa thử vàng, gian nan thử sức. Nghĩa: vàng thật phải qua lửa mới biết, sức người phải qua gian nan mới rõ. Câu dùng nhiều nhất trong đề nghị luận về nghị lực. Câu mẫu: “Lửa thử vàng, gian nan thử sức; mùa lũ năm ấy, bạn ấy vẫn đều đặn lội nước đến lớp.” Chỗ dễ sai: viết “gian nan thử sức” thành “khó khăn thử sức” hoặc đảo vế. Câu quen nên chép sai một chữ là thấy ngay.
Tật phong tri kính thảo (gió mạnh mới biết cỏ cứng). Nghĩa: có gió dữ mới biết cây cỏ nào cứng cáp. Nghĩa bóng: lúc nguy nan mới biết ai vững vàng, ai trung thành. Hợp bài viết về một tập thể vượt qua giai đoạn khó, người ở lại cùng công ty lúc khủng hoảng. Câu mẫu: “Tật phong tri kính thảo, năm xưởng gần phá sản, chỉ còn bốn người thợ ở lại cùng chú.” Câu nhấn vào lòng kiên định với người khác, không chỉ nghị lực cá nhân.
Tuế hàn tri tùng bách. Rút từ câu trong sách Luận Ngữ: năm rét rồi mới biết cây tùng cây bách rụng lá sau cùng. Nghĩa bóng: gặp cảnh khắc nghiệt mới thấy phẩm chất bền vững. Giọng trang trọng, hợp bài phát biểu tôn vinh, câu đề tặng. Câu mẫu: “Tuế hàn tri tùng bách, những năm trường thiếu thốn nhất lại là những năm thầy cô ở lại đông nhất.” Nên giải nghĩa ngay sau, vì ít người đọc hiểu câu này.
Nhóm hai: khó khăn sinh ra cách làm mới
Cái khó ló cái khôn. Nghĩa: gặp khó thì nảy ra mẹo hay. Câu thuần Việt, giọng vui, hợp chuyện xoay xở đời thường. Câu mẫu: “Không có tiền mua giá sách, cái khó ló cái khôn, em ghép thùng gỗ cũ thành ba ngăn.” Sắc thái: nhẹ nhàng, hợp chuyện nhỏ. Với nghịch cảnh nặng như bệnh tật, mất mát, câu này nghe hời hợt.
Cùng tắc biến, biến tắc thông. Nghĩa: đến chỗ cùng thì phải biến đổi, biến đổi thì thông. Câu trong Kinh Dịch, đầy đủ còn vế “thông tắc cửu” (thông thì lâu bền). Hợp bài viết về đổi mới cách làm, chuyển nghề, xoay chuyển một tình thế bế tắc. Câu mẫu: “Cùng tắc biến, biến tắc thông, khi chợ truyền thống vắng khách, cô chuyển sang bán qua mạng.” Không dùng câu này để biện minh cho việc bỏ dở giữa chừng.
Trong nguy có cơ. Câu lưu truyền, hay được giải bằng cách tách chữ “nguy cơ” thành nguy hiểm và cơ hội. Nghĩa: giữa lúc khó vẫn có dịp để làm điều mới. Hợp bài phát biểu trong doanh nghiệp, bài viết về khởi nghiệp. Câu mẫu: “Trong nguy có cơ, mùa dịch đóng cửa tiệm lại là lúc chị học làm bánh online.” Chỗ dễ sai: nói câu này với người đang mất mát lớn, nghe như bảo họ nên vui vì có cơ hội.
Nhóm ba: đường cùng rồi sẽ mở, và không gì tự đến
Bĩ cực thái lai. Nghĩa: vận bĩ (bế tắc) đến cùng cực thì vận thái (hanh thông) tới. Hai chữ “bĩ”, “thái” là tên hai quẻ trong Kinh Dịch. Gần nghĩa với “khổ tận cam lai” nhưng nhấn vào vận hội hơn là nỗi khổ của một người. Câu mẫu: “Ba năm mất mùa liền, sang năm thứ tư vườn cam trĩu quả, bà bảo bĩ cực thái lai.” Chỗ dễ sai: viết “bỉ cực thái lai”. Chữ đúng là “bĩ” dấu ngã.
Liễu ám hoa minh. Rút từ câu thơ của Lục Du đời Tống: “sơn trùng thủy phục nghi vô lộ, liễu ám hoa minh hựu nhất thôn”, nghĩa là núi trùng nước điệp ngỡ hết đường, liễu rợp hoa tươi lại hiện một làng. Nghĩa bóng: tưởng bế tắc thì lối mới mở ra. Hợp bài văn, bài tản văn, chú thích ảnh một chuyến đi. Câu mẫu: “Đang tưởng không còn trường nào nhận, liễu ám hoa minh, một trường nghề gọi em đi học.”
Có khó mới có miếng ăn, không dưng ai dễ mang phần đến cho. Ca dao. Nghĩa: phải chịu khó mới có thành quả, không ai tự dưng mang đến cho mình. Câu kéo nhóm này về mặt đất: đường có mở thì vẫn phải tự đi. Hợp lời khuyên, đoạn kết bài nghị luận. Câu mẫu: “Học bổng không rơi từ trên trời, có khó mới có miếng ăn, em nộp mười hai bộ hồ sơ mới được một nơi nhận.”
Chọn nhóm câu theo kiểu dẫn chứng
Nhóm câu nên đi theo dẫn chứng chứ không ngược lại. Bảng dưới ghép ba nhóm với những kiểu câu chuyện hay gặp trong bài văn và bài viết giới thiệu.
| Kiểu dẫn chứng | Nhóm câu hợp | Câu nên chọn |
|---|---|---|
| Học sinh nhà khó vẫn học đều nhiều năm | Nhóm một: phẩm chất lộ ra | Lửa thử vàng, gian nan thử sức |
| Tập thể giữ nhau qua giai đoạn khủng hoảng | Nhóm một | Tật phong tri kính thảo |
| Thầy cô, bác sĩ bám trụ nơi khó khăn lâu năm | Nhóm một | Tuế hàn tri tùng bách |
| Người xoay xở bằng mẹo hay, sáng kiến nhỏ | Nhóm hai: cách làm mới | Cái khó ló cái khôn |
| Người chuyển nghề, đổi mô hình làm ăn | Nhóm hai | Cùng tắc biến, biến tắc thông; trong nguy có cơ |
| Câu chuyện có bước ngoặt sau thời gian bế tắc | Nhóm ba: đường sẽ mở | Bĩ cực thái lai; liễu ám hoa minh |
| Lời khuyên, đoạn kết nhắc phải tự cố gắng | Nhóm ba | Có khó mới có miếng ăn |
Một bài văn sáu trăm chữ thường chỉ có một dẫn chứng chính và một dẫn chứng phụ, nên dùng nhiều nhất hai nhóm. Ba nhóm trong một bài là dấu hiệu bạn đang xếp câu trích chứ không phải phân tích dẫn chứng.
Đoạn văn mẫu: hai câu, một dẫn chứng
Đoạn sau viết cho đề “Suy nghĩ về nghị lực sống của tuổi trẻ”, phần bàn luận, khoảng một trăm bảy mươi chữ. Dẫn chứng là một người hư cấu theo kiểu gặp nhiều ngoài đời; khi viết bài thật bạn nên thay bằng người bạn biết rõ.
“Nghị lực không phải thứ người ta có sẵn rồi đem ra dùng, mà là thứ được mài ra trong lúc khó. Một bạn lớp em ở xã ven biển Khánh Hoà, nhà làm nghề lưới, năm lớp mười một bố đi biển gặp nạn phải nằm viện ba tháng. Bạn ấy vừa bán cá buổi sáng ở chợ, vừa đi học buổi chiều, tối làm bài đến khuya. Lửa thử vàng, gian nan thử sức: điểm của bạn có tụt một học kỳ, rồi học kỳ sau lấy lại. Điều đáng học không nằm ở chỗ bạn ấy không gục, mà ở chỗ bạn ấy biết xin giúp: nhờ cô chủ nhiệm xếp lịch học bù, nhờ bạn chép bài. Cái khó ló cái khôn, và cái khôn ở đây là biết mình không cần gánh một mình.”
Để ý: hai câu trích thuộc hai nhóm khác nhau, câu đầu nói phẩm chất lộ ra, câu sau nói cách làm mới. Đoạn có một chi tiết làm lật lại suy nghĩ quen (biết xin giúp cũng là nghị lực), nhờ thế không trôi thành đoạn ca ngợi chung chung.
Chọn dẫn chứng thật cho nhóm câu này
Ưu tiên người bạn biết rõ. Bạn cùng lớp, người hàng xóm, người trong gia đình. Chi tiết thật về một người gần gũi có sức hơn tên một nhân vật nổi tiếng mà bạn chỉ biết qua vài dòng.
Nếu dùng người nổi tiếng, chỉ nêu điều đã chắc. Không thêm số liệu, ngày tháng, câu nói mà bạn không nhớ chính xác. Người chấm thường biết rõ những tấm gương quen trong đề văn.
Đúng mức nghịch cảnh với câu trích. “Cái khó ló cái khôn” hợp chuyện xoay xở; “tuế hàn tri tùng bách” hợp chuyện dài năm, nặng nề. Lệch mức là câu trích trở nên lố.
Có quá trình, không chỉ có kết quả. Dẫn chứng tốt cho thấy người ấy đã làm gì trong lúc khó, không chỉ việc cuối cùng họ thành công.
Tôn trọng người được kể. Tránh tả nỗi khổ quá chi tiết để gây xúc động. Người vượt khó không muốn được nhớ đến chủ yếu vì họ đã khổ.
Đừng tô hồng nghịch cảnh
Nhóm câu vượt khó có một mặt dễ trượt: biến khó khăn thành thứ đáng mong, như thể nghèo khó, bệnh tật là món quà. Câu “lửa thử vàng” không có nghĩa là nên đốt vàng; nó chỉ nói rằng khi lửa đã đến thì vàng thật sẽ lộ ra. Một bài văn viết “nhờ nghèo mà bạn ấy giỏi” là đang khen cái nghèo, trong khi điều đáng khen là bạn ấy.
Trong bài phát biểu trao học bổng hay bài viết về một học sinh vượt khó, điều này càng quan trọng. Người được nhắc đến đang ngồi ngay đó. Nói “hoàn cảnh khó khăn đã rèn nên em” có thể khiến em ấy thấy nỗi khổ của gia đình mình bị đem ra làm đẹp cho bài nói. Câu cân bằng hơn là ghi nhận việc em ấy làm, rồi nói rõ khó khăn ấy đáng lẽ không nên có, và tập thể sẽ giúp được phần nào.
Cách tự kiểm trước khi chốt: đọc lại đoạn văn và hỏi, nếu người được kể đọc đoạn này, họ thấy mình được tôn trọng hay được thương hại? Nếu là thương hại, bớt chi tiết về nỗi khổ, thêm chi tiết về việc họ làm.
Câu hỏi thường gặp
“Lửa thử vàng, gian nan thử sức” nghĩa là gì?
Câu nghĩa là vàng thật phải qua lửa mới biết, sức người phải qua gian nan mới rõ. Câu thường dùng trong bài nghị luận về nghị lực, ý chí, để nói khó khăn là lúc phẩm chất của con người lộ ra.
“Bĩ cực thái lai” và “khổ tận cam lai” khác nhau thế nào?
Hai câu cùng ý hết khó đến dễ. “Bĩ cực thái lai” nói về vận hội, thời thế chuyển từ bế tắc sang hanh thông; “khổ tận cam lai” nói về nỗi khổ của một người kết thúc và vị ngọt đến. Viết đúng là “bĩ” dấu ngã.
“Tuế hàn tri tùng bách” có dùng cho bài văn lớp 9 được không?
Được nếu bạn giải nghĩa ngay sau: năm rét mới biết tùng bách rụng lá sau cùng, tức gặp cảnh khắc nghiệt mới thấy phẩm chất bền vững. Câu hợp dẫn chứng về người kiên trì nhiều năm trong hoàn cảnh khó.
Câu “trong nguy có cơ” có nguồn gốc từ đâu?
Đây là câu lưu truyền, thường được giải bằng cách tách từ “nguy cơ” thành hai phần nguy hiểm và cơ hội. Không nên gán câu này cho một nhân vật cụ thể; trong bài viết chỉ cần ghi là câu nói quen.
Dẫn chứng về vượt khó nên chọn người nổi tiếng hay người quen?
Người quen thường có sức hơn vì bạn có chi tiết thật. Nếu dùng người nổi tiếng, chỉ nêu những điều đã chắc chắn, không thêm số liệu hay câu nói mà bạn không nhớ rõ, vì người chấm hay biết rõ những tấm gương quen.
Làm sao để bài văn về nghị lực không bị sáo?
Gắn mỗi câu trích với một chi tiết thật có thời gian và việc làm cụ thể, chọn câu đúng mức nghịch cảnh, và có một ý lật lại suy nghĩ quen, ví dụ biết xin giúp đỡ cũng là một phần của nghị lực.