BatBien.comBất Biến
Thành ngữ, câu Hán Việt hay dùng sai

Cách kiểm tra thành ngữ trước khi dùng: 6 bước và 10 câu chạy thử

Sáu bước soát một thành ngữ trước khi đưa vào bài văn, thiệp hay bài phát biểu: nghĩa, khen chê, chính tả, dịp, vai, nguồn — chạy thử trên 10 câu quen thuộc.

Hands of a Vietnamese office worker holding a sharpened pencil above a clean notepad on a glass desk, overcast daylight from a tall window, cool grey with plum and gold accents

Một thành ngữ chỉ nên đưa vào bài khi qua đủ sáu câu hỏi: hiểu đúng nghĩa chưa, câu khen hay chê, viết đúng chữ chưa, có hợp dịp không, có đúng vai người nói không, và có cần ghi nguồn không. Phần lớn lỗi dùng sai rơi vào bước hai và bước năm, nơi người viết nhớ hình ảnh của câu mà quên sắc thái.

Bài này trình bày sáu bước ấy thành một quy trình ngắn, rồi chạy thử trên mười câu quen thuộc để bạn thấy mỗi bước bắt được lỗi gì. Mục cuối gợi ý nguồn tra đáng tin và lúc nên dừng sớm, bỏ câu, viết bằng lời thường.

Sáu bước soát một thành ngữ

Thứ tự các bước đi từ nghĩa đến hoàn cảnh. Câu nào trượt ở bước nào thì dừng ở đó, sửa hoặc bỏ, không cần đi tiếp:

  1. Nghĩa. Giải nghĩa câu bằng lời của mình trong một câu. Không giải được thì chưa đủ hiểu để dùng.
  2. Khen hay chê. Xác định câu mang sắc thái khen, chê hay trung tính. Nhiều câu trung tính lại đổi màu theo hoàn cảnh.
  3. Chữ. Kiểm tra từng chữ có đúng không, nhất là câu Hán Việt và câu có vế dài. Câu nhớ thiếu vế hoặc sai chữ cần đối chiếu.
  4. Dịp. Câu có hợp với tâm trạng của dịp không: vui, buồn, trang trọng, đời thường.
  5. Vai. Ai đang nói với ai. Câu của người trên không đặt vào miệng người dưới, câu tự trào không đặt lên người khác.
  6. Nguồn. Nếu định ghi tên người nói, kiểm tra nguồn. Không chắc thì ghi câu lưu truyền hoặc không ghi gì.

Với câu đã dùng nhiều lần và chắc chắn, bạn đi qua sáu bước trong đầu chỉ mất vài giây. Với câu mới gặp, dành vài phút; đó là khoảng thời gian rẻ hơn nhiều so với việc sửa một tấm thiệp đã in.

Chạy thử sáu bước trên mười câu

Bảng dưới ghi nghĩa ngắn, sắc thái và bước dễ trượt nhất của từng câu. Đây là chỗ mà người dùng câu ấy hay vấp, không có nghĩa các bước khác có thể bỏ qua.

CâuNghĩa ngắnSắc tháiBước dễ trượt
Cha nào con nấyCon giống cha mẹTrung tính, đổi màu theo ngữ cảnhBước 2: khen hay chê tuỳ nét được so
Nhập gia tuỳ tụcVào nơi nào theo lệ nơi ấyTrung tính, khuyênBước 5: chủ nhà nói với khách thì nghe như ép
Có mới nới cũCó cái mới thì bỏ bê cái cũChêBước 2: bị dùng như lời đùa vô hại
Được voi đòi tiênĐược nhiều vẫn đòi thêmChê nặngBước 5: không dùng về người trên, khách hàng
Chọn mặt gửi vàngChọn người tin cậy để giao phóKhenBước 4: hợp dịp giao việc, bàn giao
Đứng núi này trông núi nọKhông bằng lòng với cái đang cóChêBước 2: bị hiểu là có chí hướng cao
Vững như bàn thạchRất vững, khó lay chuyểnKhenBước 3: viết nhầm "bàn thạch" thành "bàng thạch"
Nói gần nói xa chẳng qua nói thậtVòng vo mãi rồi cũng phải nói thậtTrung tính, khuyên thẳng thắnBước 3: hay bị nhớ thiếu vế
Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhauNói khéo không tốn gì mà được lòng ngườiKhuyênBước 3: chép sai vế sau
Ở hiền gặp lànhSống tốt thì gặp điều tốtKhuyên, an ủiBước 4: nói với người vừa gặp hoạ dễ thành mỉa

Để ý: một nửa số câu có bước dễ trượt là bước 2 hoặc bước 5, đúng như nhận định ở đầu bài. Đó là hai bước bạn nên chậm lại nhất.

Năm câu trung tính hoặc chê: nơi bước 2 và bước 5 làm việc

Cha nào con nấy. Câu này không tự mang khen hay chê. Nói khi cậu con trai đàn hay như bố, đó là lời khen; nói khi đứa trẻ nói dối giống cha, đó là lời chê cả hai cha con. Câu mẫu khen: Bé Na vẽ tranh nắn nót y như mẹ, cha nào con nấy. Khi dùng với người không thân, chỉ nên dùng ở nghĩa khen và nói rõ nét giống.

Nhập gia tuỳ tục. Câu khuyên người đến nơi mới thì theo nếp nơi ấy. Người khách tự nói thì khiêm nhường; chủ nhà nói với khách thì dễ nghe như ép. Câu mẫu đúng vai: Về quê nội ăn Tết, em nhập gia tuỳ tục, dậy sớm phụ bà gói bánh.

Có mới nới cũ. Câu chê người có cái mới, người mới thì lạnh nhạt cái cũ, người cũ. Hay bị đem ra đùa khi ai đó đổi điện thoại, nhưng với chuyện tình cảm, bạn bè thì là lời trách thật. Câu mẫu: Có bạn mới là quên nhóm cũ, đúng là có mới nới cũ.

Được voi đòi tiên. Câu chê lòng tham, được thứ lớn như con voi lại còn đòi tiên trên trời. Câu nặng nên không dùng về người trên, về khách hàng hay trong văn bản công việc. Câu mẫu: Được tăng lương rồi còn đòi bớt nửa khối lượng việc, thế là được voi đòi tiên.

Đứng núi này trông núi nọ. Câu chê người không bằng lòng với cái mình có, luôn thấy chỗ khác tốt hơn. Đôi khi bị dùng nhầm để khen người có chí hướng cao. Câu mẫu đúng: Mới làm ba tháng đã muốn nhảy việc, cứ đứng núi này trông núi nọ thì khó có nghề vững.

Năm câu khen và khuyên: nơi bước 3 và bước 4 làm việc

Chọn mặt gửi vàng. Câu khen việc chọn đúng người tin cậy để giao phó. Rất hợp trong lời bàn giao công việc, lời giới thiệu người kế nhiệm: Ban giám hiệu chọn mặt gửi vàng, giao đội tuyển cho cô Hạnh. Lưu ý câu khen cả người chọn lẫn người được chọn.

Vững như bàn thạch. Bàn thạch là tảng đá lớn, phẳng. Câu khen sự vững chắc, khó lay chuyển, dùng cho niềm tin, vị thế, tình cảm. Lỗi hay gặp là viết "bàng thạch". Câu mẫu: Sau bao biến cố, tình cảm hai anh em vẫn vững như bàn thạch.

Nói gần nói xa chẳng qua nói thật. Câu khuyên thẳng thắn: vòng vo mấy rồi cũng nên nói thật. Hay bị nhớ thiếu vế, chỉ còn "nói gần nói xa". Câu hợp làm câu dẫn trước một lời góp ý: Nói gần nói xa chẳng qua nói thật, kế hoạch này chưa khả thi.

Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau. Câu ca dao khuyên nói năng khéo léo. Vế sau hay bị chép sai thành nhiều dạng; khi dùng trong bài, chép đủ và đúng hai vế. Câu hợp với bài văn về giao tiếp, lời khuyên trong nhà.

Ở hiền gặp lành. Lời khuyên sống tốt thì gặp điều tốt. Nói với người vừa gặp hoạn nạn có thể bị hiểu là ám chỉ họ đã sống không tốt. Hợp hơn khi kể lại một kết cục tốt đẹp: Bác bảo vệ được hàng xóm góp tiền chữa bệnh, ở hiền gặp lành.

Ví dụ soát trọn một tấm thiệp chia tay đồng nghiệp

Tình huống giả định: phòng nhân sự viết thiệp chia tay một chị trưởng nhóm sau mười hai năm gắn bó, chuyển sang công ty khác. Bản nháp đầu dùng ba câu thành ngữ. Bảng dưới cho thấy từng câu trượt ở bước nào.

Câu trong bản nhápTrượt ở bướcXử lý
Chị đi rồi phòng mình như rắn mất đầuBước 2: rắn mất đầu chỉ tập thể hỗn loạn, chê những người ở lạiBỏ, thay bằng "phòng mình sẽ nhớ cách chị giữ nhịp cho cả nhóm"
Chúc chị đứng núi này trông núi nọ, núi nào cũng caoBước 2: câu gốc chê người không bằng lòng với cái đang cóBỏ hẳn, vì câu ngầm trách chị chuyển việc
Ban giám đốc đã chọn mặt gửi vàng khi giao nhóm cho chịQua cả sáu bướcGiữ lại, thêm một việc cụ thể chị đã làm cho nhóm

Bản cuối chỉ còn một thành ngữ, đứng cạnh một chi tiết thật. Tấm thiệp ngắn hơn, nhưng không còn câu nào có thể làm người nhận chạnh lòng.

Ví dụ cũng cho thấy một điều: lỗi trong lời chia tay thường không đến từ ác ý mà từ việc chọn câu theo hình ảnh. "Núi cao" nghe như lời chúc thăng tiến, nhưng cả câu lại nói điều khác.

Tra ở đâu thì đáng tin

Bước 1, bước 2 và bước 3 cần một nguồn tra. Không phải nguồn nào cũng như nhau:

  • Đáng tin: từ điển thành ngữ, tục ngữ in của nhà xuất bản có uy tín, có ví dụ dùng đi kèm. Ví dụ quan trọng hơn lời giải vì nó cho thấy sắc thái.
  • Đáng tin: từ điển Hán Việt có giải nghĩa từng chữ, cho các câu bốn chữ gốc Hán.
  • Dùng được để tham khảo: sách giáo khoa và sách tham khảo môn Ngữ văn, vì đã qua biên tập.
  • Cần đối chiếu thêm: các bảng tổng hợp thành ngữ trên mạng, nhất là bảng không ghi người soạn, vì lỗi chép lại lan rất nhanh.
  • Không dùng làm căn cứ: ảnh trích dẫn trên mạng xã hội, câu chế, các trang chỉ liệt kê câu mà không giải nghĩa.
  • Rất có ích: hỏi một người lớn tuổi trong nhà về sắc thái. Họ có thể không giải nghĩa chữ Hán, nhưng thường biết ngay câu ấy nói ra thì người nghe có vui không.

Kết hợp một nguồn in và một người lớn tuổi thường đủ cho mọi câu thông dụng.

Khi nào dừng sớm và viết bằng lời thường

Quy trình sáu bước không nhằm bắt bạn dùng thành ngữ bằng được. Nó cũng là cách nhận ra lúc nên bỏ. Nếu một câu trượt ở bước 1, bạn không giải nghĩa được, hãy bỏ ngay. Nếu trượt ở bước 2 hay bước 5 mà không có câu thay hợp, viết thẳng ý bằng lời thường.

Trong phòng thi, thời gian không đủ cho việc tra cứu, vì vậy chỉ dùng những câu đã qua sáu bước từ trước, trong lúc ôn tập. Một cách làm hiệu quả là giữ một cuốn sổ nhỏ, mỗi câu thành ngữ ghi nghĩa, sắc thái, vai và một câu mẫu do chính mình viết. Câu nào đã vào sổ thì dùng yên tâm.

Với lời chúc, lời phát biểu, câu thường dễ hiểu hơn một thành ngữ được chọn vội. Người nghe nhớ lời nói chân thành, cụ thể lâu hơn nhớ một câu bốn chữ.

Câu hỏi thường gặp

Bước nào trong sáu bước hay bị bỏ qua nhất?

Bước 2 về sắc thái khen chê và bước 5 về vai người nói là hai bước hay bị bỏ qua nhất. Người viết thường nhớ hình ảnh của câu và nghĩ rằng hiểu nghĩa là đủ, trong khi nhiều câu đúng nghĩa vẫn làm người nghe phật lòng vì sai sắc thái hoặc sai vai.

Cha nào con nấy là khen hay chê?

Câu này trung tính, nghĩa là con giống cha mẹ. Nó thành lời khen khi nét giống là điều tốt và thành lời chê khi nét giống là điều xấu. Khi nói với người không thân, bạn nên nói rõ nét giống tốt để không ai hiểu lầm.

Đứng núi này trông núi nọ có dùng để khen người có hoài bão không?

Không, câu này chê người không bằng lòng với cái mình đang có, luôn thấy chỗ khác tốt hơn nên khó gắn bó. Muốn khen người có hoài bão, bạn nên dùng những cách nói như có chí hướng, dám nghĩ dám làm.

Học sinh nên chuẩn bị thành ngữ cho bài thi thế nào?

Hãy lập một cuốn sổ nhỏ trong lúc ôn tập, mỗi câu ghi nghĩa, sắc thái, vai người nói và một câu mẫu tự viết. Đi qua sáu bước ngay lúc ghi vào sổ. Trong phòng thi, chỉ dùng câu đã có trong sổ để không phải phân vân.

Có cần kiểm tra cả những thành ngữ đã dùng từ nhỏ không?

Nên kiểm tra ít nhất một lần, vì nhiều câu quen từ nhỏ lại được nhớ thiếu vế, sai chữ hoặc sai sắc thái mà không ai sửa. Lần đầu mất chút thời gian, nhưng sau đó bạn dùng câu ấy yên tâm suốt nhiều năm.

Từ điển thành ngữ trên mạng có dùng được không?

Dùng được để tham khảo nhanh, nhưng nên ưu tiên những trang có ghi người biên soạn và có ví dụ dùng. Với câu sắp đưa vào văn bản in hay bài thi, hãy đối chiếu thêm một cuốn từ điển in hoặc hỏi người lớn tuổi am hiểu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138