Nhiều cặp thành ngữ có hình ảnh gần nhau nên hay bị lẫn, và có cặp nghĩa ngược hẳn nhau: ăn cây táo rào cây sung là phản bội chỗ mình hưởng lợi, còn ăn cây nào rào cây nấy là trung thành; ếch ngồi đáy giếng là hiểu biết hẹp, còn coi trời bằng vung là ngông cuồng coi thường mọi thứ. Lẫn hai câu trong một cặp là nói ngược điều mình muốn nói.
Bài này chia mười cặp thành ba nhóm: cặp ngược nghĩa, cặp gần nghĩa nhưng khác sắc thái, và cặp nhìn cùng một chuyện từ hai phía. Mỗi cặp có nghĩa từng câu, chỗ hay lẫn và câu mẫu. Cuối bài có cách tự phân biệt và cách dùng cả hai câu trong một đoạn nghị luận cho có sức nặng.
Bảng phân biệt nhanh mười cặp
Bảng đặt hai câu của mỗi cặp cạnh nhau, kèm một từ khoá giúp nhớ. Khi đang viết mà phân vân, bạn chỉ cần nhớ từ khoá là đủ.
| Câu A | Câu B | Điểm phân biệt |
|---|---|---|
| Ăn cây táo rào cây sung | Ăn cây nào rào cây nấy | A phản bội, B trung thành |
| Ăn không nói có | Nói có sách mách có chứng | A bịa đặt, B có bằng chứng |
| Khẩu thị tâm phi | Tâm phục khẩu phục | A miệng một đằng lòng một nẻo, B phục cả lòng lẫn miệng |
| Mật ngọt chết ruồi | Thuốc đắng dã tật | A lời ngọt hại người, B lời khó nghe có ích |
| Ếch ngồi đáy giếng | Coi trời bằng vung | A biết ít, B ngông cuồng |
| Đầu voi đuôi chuột | Đánh trống bỏ dùi | A làm đến cùng nhưng kết thúc kém, B bỏ dở giữa chừng |
| Gậy ông đập lưng ông | Gieo gió gặt bão | A mưu hại người lại hại mình, B làm điều xấu nhận hậu quả lớn hơn |
| Một nghề cho chín còn hơn chín nghề | Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh | Cùng ý, A giọng dân dã, B giọng trang trọng |
| Tiền mất tật mang | Của đi thay người | A mất của vẫn khổ, B mất của mà người yên |
| Chín bỏ làm mười | Được đằng chân lân đằng đầu | A người rộng lượng, B kẻ lợi dụng sự rộng lượng |
Các cặp trong bảng không chỉ để phân biệt. Đặt hai câu trong một cặp cạnh nhau là một cách lập luận rất gọn, phần cuối bài sẽ nói kỹ.
Bốn cặp ngược nghĩa: nhầm là nói trái ý mình
Ăn cây táo rào cây sung và ăn cây nào rào cây nấy. Câu thứ nhất: hưởng lợi ở cây táo mà lại đi rào giữ cây sung của nhà khác, tức là ăn ở chỗ này mà lo cho chỗ khác, phản bội nơi nuôi mình. Câu thứ hai: hưởng lợi ở đâu thì vun vén cho nơi ấy. Hai câu chỉ khác vài chữ nên lẫn rất dễ, và một lời khen lòng trung thành có thể biến thành lời buộc tội. Câu mẫu: Nhận lương công ty này mà lén đưa khách sang công ty đối thủ là ăn cây táo rào cây sung.
Ăn không nói có và nói có sách mách có chứng. Ăn không nói có là bịa chuyện không có thành có, thường để vu cho người khác. Nói có sách mách có chứng là nói điều gì cũng có căn cứ. Lỗi hay gặp là dùng nhầm "ăn không nói có" để chỉ người nói thẳng. Câu mẫu: Bài viết ấy nói có sách mách có chứng, số liệu nào cũng ghi rõ nguồn.
Khẩu thị tâm phi và tâm phục khẩu phục. Khẩu thị tâm phi: miệng nói phải mà lòng nghĩ trái. Tâm phục khẩu phục: lòng phục, miệng cũng phục, tức là chịu thua một cách thật lòng. Hai câu cùng có "tâm" và "khẩu" nên hay bị đảo. Câu mẫu: Sau trận đấu, đội thua bắt tay đội thắng, ai cũng tâm phục khẩu phục.
Mật ngọt chết ruồi và thuốc đắng dã tật. Mật ngọt chết ruồi: lời ngon ngọt dễ khiến người ta mắc lừa. Thuốc đắng dã tật: thuốc đắng chữa được bệnh, lời khó nghe lại có ích. Hai câu thường được đặt cạnh nhau một cách đúng, nhưng có người nhầm "mật ngọt" là lời khen chân thành. Câu mẫu: Lời góp ý của thầy làm em buồn mấy hôm, nhưng thuốc đắng dã tật.
Ba cặp gần nghĩa nhưng khác mức độ
Ếch ngồi đáy giếng và coi trời bằng vung. Ếch ngồi đáy giếng nói về sự hạn hẹp: chỉ thấy khoảng trời bằng miệng giếng mà tưởng trời chỉ có vậy. Coi trời bằng vung nói về thái độ: không coi ai, không coi điều gì ra gì. Người thứ nhất có thể khiêm tốn mà vẫn hẹp; người thứ hai thì ngông. Câu mẫu: Chỉ đọc tin trên một trang mạng mà tưởng đã hiểu hết vấn đề thì chẳng khác ếch ngồi đáy giếng.
Đầu voi đuôi chuột và đánh trống bỏ dùi. Đầu voi đuôi chuột: khởi đầu hoành tráng, kết thúc nhỏ nhoi, nhưng vẫn có kết thúc. Đánh trống bỏ dùi: bắt đầu rồi bỏ dở, không ai lo tiếp. Bình luận một phong trào được phát động rầm rộ rồi tổng kết qua loa là đầu voi đuôi chuột; một dự án bị bỏ giữa chừng là đánh trống bỏ dùi. Câu mẫu: Câu lạc bộ đọc sách khai trương rầm rộ, đến tháng thứ hai chỉ còn ba người, đúng là đầu voi đuôi chuột.
Gậy ông đập lưng ông và gieo gió gặt bão. Gậy ông đập lưng ông: chính mưu kế mình bày ra để hại người lại quay về hại mình. Gieo gió gặt bão: làm điều xấu thì nhận hậu quả lớn hơn nhiều. Câu thứ nhất nhấn vào sự quay ngược của mưu kế, câu thứ hai nhấn vào quy mô của hậu quả. Câu mẫu: Cậu ta tung tin đồn về bạn, rồi chính tin đồn ấy làm lộ chuyện cậu gian lận, gậy ông đập lưng ông.
Ba cặp nhìn cùng một chuyện từ hai phía
Tiền mất tật mang và của đi thay người. Tiền mất tật mang: mất tiền mà bệnh vẫn còn, thường nói về việc tin thầy thuốc dỏm hay mua thứ vô dụng. Của đi thay người: mất của nhưng người bình an, là câu an ủi. Một bên chỉ trích, một bên vỗ về. Đặt câu thứ nhất vào lời thăm người vừa bị mất trộm là khiến họ buồn thêm. Câu mẫu: Xe hỏng nặng nhưng cả nhà không ai bị thương, của đi thay người.
Một nghề cho chín còn hơn chín nghề và nhất nghệ tinh, nhất thân vinh. Hai câu cùng khuyên tinh thông một nghề. Khác biệt là giọng: câu thuần Việt hợp lời khuyên trong nhà, câu Hán Việt hợp bài phát biểu, băng rôn, lễ tốt nghiệp trường nghề. Không lẫn nghĩa, nhưng dùng cả hai liền nhau thì thừa.
Chín bỏ làm mười và được đằng chân lân đằng đầu. Chín bỏ làm mười: rộng lượng bỏ qua thiếu sót nhỏ. Được đằng chân lân đằng đầu: được nhường một bước lại lấn thêm. Đây là hai mặt của cùng một mối quan hệ, câu trước khen người nhường, câu sau chê kẻ lấn. Câu mẫu: Chủ nhà chín bỏ làm mười cho mấy lần trả chậm, người thuê lại được đằng chân lân đằng đầu, xin miễn luôn tiền điện.
Ba tình huống đời thường hay chọn nhầm câu trong cặp
Lẫn câu trong cặp không chỉ xảy ra trong bài văn. Ba tình huống dưới đây là nơi người lớn hay vấp nhất, vì lúc ấy người nói đang xúc động hoặc vội.
| Tình huống | Câu hay bị chọn nhầm | Câu nên chọn và lý do |
|---|---|---|
| Thăm hàng xóm vừa bị mất trộm xe | Tiền mất tật mang | Của đi thay người: người nghe cần được an ủi, không cần bị nhắc là mình thiệt |
| Nhận xét một đồng nghiệp chuyển sang công ty khác | Ăn cây táo rào cây sung | Không dùng câu nào cả: chuyển việc đàng hoàng không phải phản bội, chỉ khi mang khách, mang tài liệu đi mới là chuyện khác |
| Góp ý cho con về một phong trào ở trường bị bỏ dở | Đầu voi đuôi chuột | Đánh trống bỏ dùi: phong trào chưa kết thúc mà bị bỏ, câu trước không đúng tình huống |
Dòng giữa đáng để ý: có lúc lựa chọn đúng là không dùng câu nào trong cặp. Một thành ngữ mang sẵn phán xét đạo đức, đặt lên một người cụ thể mà chưa rõ sự việc, dễ thành lời buộc tội.
Trong trò chuyện, bạn có thể thử đọc câu ấy trong đầu như thể đang nói thẳng vào mặt người được nhắc tới. Nếu thấy ngại, đó là câu nặng hơn điều bạn thật sự nghĩ.
Cách tự phân biệt khi không có từ điển bên cạnh
Phần lớn các cặp này phân biệt được bằng suy luận từ chính hình ảnh trong câu. Bạn có thể làm theo các bước sau:
- Tìm động từ chính của câu: rào, nói, phục, đập, gieo. Động từ thường cho biết hành động tốt hay xấu.
- Xem hành động ấy hướng về ai: về mình hay về người khác, về nơi mình được nhờ hay về chỗ khác.
- Hỏi xem câu đang khen người làm hay chê người làm. Nếu câu tả một hành động có hại cho chính nơi mình hưởng lợi, đó là câu chê.
- Với cặp gần nghĩa, hỏi thêm: câu này nói về mức độ hiểu biết, về thái độ, hay về kết quả? Ếch ngồi đáy giếng là hiểu biết, coi trời bằng vung là thái độ.
- Đặt câu vào một câu văn thử, đọc to. Nếu thấy chỗ nào gượng, đó thường là dấu hiệu đã chọn nhầm câu trong cặp.
Năm bước này mất chưa tới một phút cho mỗi câu, nhanh hơn việc mở từ điển, và luyện được trực giác về sắc thái.
Dùng cả cặp trong một đoạn nghị luận
Đặt hai câu trong một cặp cạnh nhau là cách tạo thế đối lập gọn gàng mà không cần nhiều lời. Trong bài nghị luận về lời khen và lời chê, bạn có thể viết: Người xưa vừa dặn thuốc đắng dã tật, vừa nhắc mật ngọt chết ruồi. Hai câu ấy cùng nói một điều: giá trị của một lời không nằm ở chỗ nó dễ nghe. Hai câu trích ở đây làm việc như hai luận cứ đối nhau.
Cách này cũng dùng tốt cho bài phát biểu ở công ty. Một trưởng nhóm tổng kết dự án mở lời thế này: Năm nay chúng ta tránh được cảnh đầu voi đuôi chuột: dự án khởi động lớn và kết thúc cũng trọn vẹn. Chỉ cần một câu, người nghe hiểu ngay thành tích nằm ở đâu.
Chú ý một điều: dùng cả cặp thì phải chắc cả hai câu. Lẫn một câu trong cặp ở thế đối lập làm đoạn văn tự mâu thuẫn, người đọc nhận ra ngay.
Câu hỏi thường gặp
Ăn cây táo rào cây sung nghĩa là gì?
Câu này chỉ người hưởng lợi ở một nơi mà lại lo vun vén cho nơi khác, tức là không trung thành, phản bội chỗ đã nuôi mình. Câu ngược nghĩa với nó là ăn cây nào rào cây nấy, chỉ người trung thành với nơi mình gắn bó.
Ếch ngồi đáy giếng và coi trời bằng vung khác nhau ở đâu?
Ếch ngồi đáy giếng nói về sự hiểu biết hạn hẹp mà tưởng mình biết nhiều. Coi trời bằng vung nói về thái độ ngông cuồng, không coi ai ra gì. Một người có thể vừa hiểu biết hẹp vừa khiêm tốn, nên hai câu không thay nhau được.
Đầu voi đuôi chuột có dùng cho dự án bị huỷ giữa chừng không?
Không chính xác lắm, vì đầu voi đuôi chuột nói về việc vẫn kết thúc nhưng kết thúc nhỏ nhoi so với lúc đầu. Dự án bị bỏ giữa chừng nên dùng đánh trống bỏ dùi. Phân biệt được hai câu này giúp nhận xét của bạn chính xác hơn.
Có nên dùng cả nhất nghệ tinh nhất thân vinh và một nghề cho chín trong cùng một bài?
Trong cùng một đoạn thì không nên, vì hai câu cùng ý, câu thứ hai không thêm gì. Trong một bài dài, bạn có thể dùng câu Hán Việt ở phần mở trang trọng và nhắc câu thuần Việt ở phần kết gần gũi hơn.
Của đi thay người dùng khi nào cho phải phép?
Câu này hợp khi an ủi người vừa gặp tai nạn, mất mát tài sản mà bản thân và người nhà bình an. Nên nói sau khi đã hỏi han về sức khoẻ của họ, và tránh dùng khi thiệt hại tài sản quá lớn hoặc người nghe đang rất đau lòng.
Làm sao nhớ được khẩu thị tâm phi và tâm phục khẩu phục không bị đảo?
Hãy nhớ chữ thị là phải, phi là trái. Khẩu thị tâm phi là miệng nói phải mà lòng nghĩ trái. Tâm phục khẩu phục lặp chữ phục hai lần, tức là phục cả lòng lẫn miệng. Nhớ nghĩa chữ thì không còn lẫn.