Bài phát biểu ngày tốt nghiệp hợp với ba nhóm câu: câu nhìn lại chặng đã qua (“Ôn cố tri tân”, “Nước chảy đá mòn”), câu nói về lớp người trẻ nối bước (“Trường giang hậu lãng thôi tiền lãng”) và câu chúc đường xa (“Bằng trình vạn lý”, “Tiền đồ xán lạn”). Dưới đây là 9 câu, mỗi câu ghi rõ hợp với lời người tốt nghiệp hay lời thầy cô, kèm câu mẫu viết sẵn.
Lễ bế giảng lớp 12, lễ trao bằng đại học, buổi tổng kết khoá đào tạo nghề có chung một tâm trạng: vừa vui vừa tiếc, vừa hồi hộp vì phía trước còn chưa rõ. Câu trích hay nhất ở dịp này là câu chạm được cả ba cảm giác đó mà không biến bài thành lời răn. Người nói thường là thủ khoa, lớp trưởng, đại diện giảng viên hoặc hiệu trưởng; mỗi vai cần một nhóm câu khác.
Bảng nhanh: 9 câu, nghĩa gọn và người nên nói
Nếu chỉ có vài phút để chọn, bảng dưới đủ để quyết. Các mục sau giải kỹ từng câu.
| Câu | Nghĩa gọn | Người nên nói | Vị trí hợp |
|---|---|---|---|
| Ôn cố tri tân | Ôn cái cũ để hiểu cái mới | Người tốt nghiệp | Mở |
| Học thầy không tày học bạn | Học từ bạn bè nhiều không kém học thầy | Người tốt nghiệp | Giữa |
| Nước chảy đá mòn | Bền bỉ thì việc khó cũng xong | Người tốt nghiệp | Giữa |
| Trường giang hậu lãng thôi tiền lãng | Lớp sau nối và vượt lớp trước | Thầy cô, hiệu trưởng | Giữa hoặc kết |
| Học hải vô nhai | Biển học không bờ | Thầy cô | Kết |
| Hữu chí cánh thành | Có chí thì rốt cuộc sẽ thành | Thầy cô, phụ huynh | Kết |
| Bằng trình vạn lý | Đường bay muôn dặm | Thầy cô, khách mời | Kết |
| Tiền đồ xán lạn | Con đường phía trước rực rỡ | Bất kỳ ai chúc | Kết |
| Cá chép vượt vũ môn | Vượt cửa ải lớn để đổi đời | Lời chúc lớp 12 trước kỳ thi | Kết |
Nhìn cột người nói sẽ thấy quy luật: người tốt nghiệp nên nói câu nhìn lại và cảm ơn, còn câu chúc tương lai là phần của người tiễn. Thủ khoa đứng lên tự chúc mình “tiền đồ xán lạn” nghe rất lạ tai, dù câu không sai nghĩa.
Ba câu cho lời của người tốt nghiệp
Ôn cố tri tân. Nghĩa: ôn lại điều cũ để hiểu thêm điều mới; câu nằm trong sách Luận ngữ. Ở lễ tốt nghiệp, câu hợp làm cầu nối giữa đoạn kể kỷ niệm và đoạn nói dự định. Câu mẫu: “Người xưa dạy ôn cố tri tân; nhìn lại bốn năm ở giảng đường, chúng em mới hiểu vì sao thầy bắt cả lớp làm lại đồ án đến ba lần.” Lưu ý: đừng biến đoạn ôn cũ thành bản liệt kê thành tích của khoa; nhìn lại là nhìn những điều đã học được.
Học thầy không tày học bạn. Tục ngữ, “tày” nghĩa là bằng: học từ bạn bè cũng quý không kém học từ thầy. Câu rất hợp khi người tốt nghiệp muốn cảm ơn bạn cùng lớp. Câu mẫu: “Ông bà ta nói học thầy không tày học bạn; những đêm cả nhóm ngồi gỡ một bài tập khó đã dạy chúng em cách làm việc với người khác.” Lưu ý: đứng trước thầy cô mà nói câu này trần trụi dễ nghe như chê thầy; đặt nó sau đoạn cảm ơn thầy cô và nói rõ đây là lời cảm ơn bạn.
Nước chảy đá mòn. Nghĩa: dòng nước mềm chảy mãi cũng làm mòn đá cứng; bền bỉ thì việc khó cũng xong. Hợp với người tốt nghiệp có hành trình vất vả: vừa học vừa làm, học lại một năm, đi học xa nhà. Câu mẫu: “Năm nhất, em từng nghĩ mình không theo nổi môn cơ học; nước chảy đá mòn, mỗi tuần một buổi lên thư viện, đến năm ba em đã kèm lại được các bạn khoá dưới.” Lưu ý: câu cần một câu chuyện thật đi kèm; đứng một mình nó chỉ là lời khuyên chung.
Ba câu cho thầy cô, hiệu trưởng tiễn khoá
Trường giang hậu lãng thôi tiền lãng. Nghĩa: trên sông Trường Giang, lớp sóng sau đẩy lớp sóng trước; thế hệ sau nối tiếp và vượt thế hệ trước. Câu hợp nhất với lời thầy cô, vì người lớn nói câu này là lời khen và lời tin tưởng. Câu mẫu: “Trường giang hậu lãng thôi tiền lãng; thầy mong vài năm nữa, chính các em sẽ quay về đây dạy lại thầy những điều mới.” Lưu ý: người trẻ nói câu này trước người lớn tuổi dễ thành ý “lớp cũ nên lùi”, nghe kém tế nhị.
Học hải vô nhai. Nghĩa: biển học không có bờ; học không bao giờ là xong. Câu lưu truyền, thường đi cùng vế “thư sơn hữu lộ” (núi sách có đường). Hợp làm câu kết của lời giảng viên, để tấm bằng không bị hiểu là điểm dừng. Câu mẫu: “Tấm bằng hôm nay là một bến đỗ chứ chưa phải bờ, vì học hải vô nhai.” Lưu ý: đừng nói theo giọng dội nước lạnh (“các em còn kém lắm”); ngày vui, câu này nên mang ý mời gọi.
Hữu chí cánh thành. Nghĩa: có chí thì cuối cùng việc sẽ thành, tương đương câu thuần Việt “có chí thì nên”. Hợp với lời hiệu trưởng hoặc đại diện phụ huynh gửi những em tốt nghiệp trong hoàn cảnh khó. Câu mẫu: “Hữu chí cánh thành, các em đã chứng minh điều đó bằng tấm bằng hôm nay, và sẽ còn chứng minh lại nhiều lần nữa ở nơi làm việc.” Lưu ý: chọn một trong hai dạng Hán Việt hoặc thuần Việt, đừng đọc cả hai liền nhau.
Ba câu chúc đường xa cho phần kết
Bằng trình vạn lý. Nghĩa: đường bay của chim bằng dài muôn dặm; chúc người trẻ có chí lớn và đi xa. Hình ảnh chim bằng có từ thiên Tiêu dao du của Trang Tử. Hợp với lời khách mời, thầy cô hoặc lời đề trên hoa, thiệp tặng. Câu mẫu: “Chúc các em bằng trình vạn lý, đi xa đến đâu cũng nhớ đường về trường cũ.” Lưu ý: chữ “bằng” ở đây là tên loài chim lớn, không phải tấm bằng; khi nói nên ngắt nhịp rõ để người nghe không hiểu nhầm thành chơi chữ.
Tiền đồ xán lạn. Nghĩa: con đường phía trước sáng sủa, rực rỡ. Câu chúc phổ biến nhất ngày ra trường, ai chúc cũng được, trừ chính người tốt nghiệp tự chúc mình. Câu mẫu: “Thay mặt hội phụ huynh, xin chúc các con một tiền đồ xán lạn và một sức khoẻ đủ dài để đi hết con đường ấy.” Lưu ý: câu quá phổ biến nên dễ trôi; thêm một vế cụ thể phía sau như câu mẫu thì mới đọng lại.
Cá chép vượt vũ môn. Nghĩa: theo tích dân gian, cá chép vượt qua cửa Vũ môn thì hoá rồng; chỉ việc vượt một kỳ thi lớn để đổi đời. Hợp với lễ bế giảng lớp 12, khi các em sắp bước vào kỳ thi tốt nghiệp và xét tuyển. Câu mẫu: “Mỗi em là một chú cá chép trước cửa vũ môn; thầy cô không vượt thay được, nhưng thầy cô tin các em đủ sức.” Lưu ý: không dùng cho lễ tốt nghiệp đại học, vì câu ngụ ý cửa ải còn ở phía trước, trong khi người nghe vừa vượt xong.
Ghép câu trích vào ba nhịp của bài: nhìn lại, cảm ơn, hướng tới
Một bài phát biểu tốt nghiệp dài ba đến năm phút gần như luôn có ba nhịp. Nhịp đầu nhìn lại những năm đã học, nhịp giữa cảm ơn thầy cô, gia đình và bạn bè, nhịp cuối hướng tới con đường phía trước. Mỗi nhịp chỉ nên mang một câu trích, và câu đó phải thuộc đúng nhóm của nhịp ấy.
Với thủ khoa đại diện, một bố cục gọn là: ôn cố tri tân ở nhịp đầu, học thầy không tày học bạn ở nhịp giữa sau lời cảm ơn thầy cô, và nhịp cuối không cần câu trích mà là một lời hứa của chính khoá mình. Với hiệu trưởng, bố cục ngược lại: nhịp đầu nói thẳng niềm vui, nhịp giữa dùng trường giang hậu lãng để khen lứa học trò, nhịp cuối khép bằng bằng trình vạn lý hoặc học hải vô nhai.
Câu nối giữa các nhịp quan trọng hơn câu trích. Từ nhìn lại sang cảm ơn, một câu như “những điều ấy không tự nhiên mà có” là đủ; từ cảm ơn sang hướng tới, “và từ hôm nay, chúng em sẽ tự đi tiếp” nối rất tự nhiên. Có câu nối tốt thì câu trích không bị lọt thỏm.
Lỗi hay gặp ở bài phát biểu ngày ra trường
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở bài của người tốt nghiệp, phần lớn vì muốn bài thật “văn”:
- Tự chúc mình bằng câu chúc tương lai, như tiền đồ xán lạn hay bằng trình vạn lý.
- Dùng câu về kỳ thi phía trước (cá vượt vũ môn) cho người đã thi xong.
- Đặt học thầy không tày học bạn ngay sau lời chào thầy cô, khiến câu nghe như so sánh.
- Chồng ba câu Hán Việt trong một đoạn, người nghe không kịp hiểu câu đầu đã sang câu thứ ba.
- Mở đầu bằng câu “thời gian trôi nhanh như bóng câu qua cửa sổ” rồi không nói gì thêm về thời gian; câu mở phải dẫn tới ý chính.
- Kể thành tích của trường dài hơn kể kỷ niệm của lớp; người nghe ngày ra trường muốn nghe chuyện của chính họ.
Cách tự kiểm đơn giản: gạch hết các câu trích khỏi bài và đọc lại. Nếu bài vẫn đứng được và vẫn có chuyện để kể, câu trích sẽ làm nó hay thêm. Nếu bỏ câu trích đi mà bài trống rỗng, vấn đề nằm ở nội dung chứ không ở chỗ chọn câu nào.
Câu nào để dành cho thiệp, hoa và ảnh kỷ yếu
Không phải câu nào cũng nên nói trên bục. Vài câu trong bộ này hợp với chữ viết hơn lời nói: bằng trình vạn lý, tiền đồ xán lạn và học hải vô nhai đọc lên hơi trang trọng, nhưng ghi trên thiệp tặng thầy, trên băng đỏ của bó hoa hay dưới tấm ảnh kỷ yếu thì vừa vặn, vì người đọc có thời gian nhìn và hiểu.
Ngược lại, những câu cần câu chuyện đi kèm như nước chảy đá mòn hay học thầy không tày học bạn thì hợp lời nói hơn chữ viết. Đứng một mình dưới tấm ảnh, chúng thành lời khuyên chung chung; đặt trong bài phát biểu có kể chuyện, chúng có chỗ dựa.
Vì vậy khi soạn cho cả một buổi lễ, nên chia trước: câu nào đọc trên bục, câu nào in lên thiệp hoặc phông nền. Tránh để câu in trên phông nền trùng với câu người phát biểu chọn; người nghe vừa nhìn thấy câu ấy trên sân khấu sẽ thấy lời nói lặp lại thứ họ đã đọc.
Câu hỏi thường gặp
Thủ khoa phát biểu lễ tốt nghiệp nên chọn câu trích nào?
Nên chọn câu nhìn lại và câu cảm ơn như ôn cố tri tân, học thầy không tày học bạn, nước chảy đá mòn. Câu chúc tương lai để dành cho thầy cô và khách mời, vì người tốt nghiệp tự chúc mình nghe lạ tai.
Bằng trình vạn lý có phải chơi chữ với tấm bằng tốt nghiệp không?
Không, chữ bằng ở đây là tên một loài chim lớn trong truyện xưa, bay muôn dặm. Ngày tốt nghiệp dùng câu này rất hợp, nhưng nên nói rõ nhịp để người nghe không tưởng là câu chơi chữ.
Câu cá chép vượt vũ môn dùng cho lễ tốt nghiệp đại học được không?
Không hợp lắm, vì câu ngụ ý cửa ải lớn còn ở phía trước. Câu này đúng chỗ nhất ở lễ bế giảng lớp 12 hoặc lời chúc trước kỳ thi; với tân cử nhân, chọn bằng trình vạn lý hoặc tiền đồ xán lạn.
Có nên mở bài phát biểu tốt nghiệp bằng câu về thời gian trôi nhanh không?
Được nếu câu đó dẫn ngay tới một kỷ niệm cụ thể. Câu thời gian trôi nhanh đứng riêng thì đã quá quen; nối nó với một ngày đầu tiên vào trường mà cả khoá cùng nhớ thì câu mới có việc để làm.
Một bài phát biểu ngày ra trường nên dùng bao nhiêu câu trích?
Từ hai đến ba câu, mỗi câu thuộc một nhịp của bài: nhìn lại, cảm ơn, hướng tới. Nhiều hơn thì bài nặng chữ, người nghe chỉ nhớ được câu đầu và câu cuối.