Câu nói về cha ít hơn câu về mẹ nhưng có sức nặng riêng, và mười câu đáng dùng nhất chia thành ba nhóm: câu nói về chỗ dựa (con có cha như nhà có nóc, trẻ cậy cha già cậy con), câu Hán Việt về đạo cha con (nghiêm phụ từ mẫu, phụ tử tình thâm, phụ từ tử hiếu) và câu về con giống cha (hổ phụ vô khuyển tử, cha nào con nấy, con nhà tông không giống lông cũng giống cánh), cộng hai câu riêng cho người mới làm cha.
Nhóm câu về con giống cha là nhóm nguy hiểm nhất: cùng một câu, đặt đúng thì là lời khen, đặt sai thì thành mỉa cả hai cha con. Bài này giải từng câu kèm câu mẫu, có bảng phân biệt khen và mỉa, và các bước viết thư gửi bố nhân Ngày của Cha (Chủ nhật thứ ba của tháng Sáu) sao cho chân thành mà không sến. Câu ca dao công cha như núi Thái Sơn đã được giải ở bài về công ơn sinh thành nên ở đây chỉ nhắc lại khi cần.
Mười câu về cha, xếp theo giọng từ thân mật đến trang trọng
Viết cho bố thường khó hơn viết cho mẹ vì nhiều người con ít nói chuyện tình cảm với bố. Chọn sai giọng là thấy ngượng ngay. Bảng xếp từ câu thân mật nhất (hợp tin nhắn, thiệp) đến câu trang trọng nhất (hợp bài văn, lời phát biểu).
| Câu | Loại | Nghĩa ngắn | Giọng |
|---|---|---|---|
| Cha nào con nấy | Tục ngữ | Con giống cha | Đời thường, dễ thành mỉa |
| Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh | Tục ngữ | Con thừa hưởng nét của nhà | Vui, dân dã |
| Con có cha như nhà có nóc | Tục ngữ | Cha là chỗ che chở | Thân mật, ấm |
| Trẻ cậy cha, già cậy con | Tục ngữ | Nương tựa hai chiều | Thấm thía |
| Sinh con rồi mới sinh cha... | Ca dao | Làm cha là học từ khi có con | Hóm, ấm |
| Một người cha hơn trăm ông thầy | Câu lưu truyền phương Tây | Cha dạy bằng gương | Trung tính |
| Phụ tử tình thâm | Hán Việt | Tình cha con sâu nặng | Trang trọng |
| Nghiêm phụ từ mẫu | Hán Việt | Cha nghiêm, mẹ hiền | Trang trọng |
| Phụ từ tử hiếu | Hán Việt | Cha hiền, con thảo | Trang trọng |
| Hổ phụ vô khuyển tử | Hán Việt | Cha giỏi không sinh con kém | Khen, trang trọng |
Nguyên tắc chọn: tin nhắn và thiệp lấy câu ở nửa trên, bài văn và lời phát biểu lấy câu ở nửa dưới. Một bức thư dài cho bố có thể mở bằng câu thân mật, kết bằng câu Hán Việt, miễn đừng quá hai câu.
Câu về chỗ dựa: con có cha như nhà có nóc, trẻ cậy cha già cậy con
Con có cha như nhà có nóc là vế đầu của một câu tục ngữ dài hơn. Nghĩa đen: ngôi nhà có mái thì che được mưa nắng; nghĩa bóng: người cha là chỗ che chở, giữ cho gia đình yên ổn. Câu mẫu cho thiệp: Con có cha như nhà có nóc, và mái nhà của con năm nay đã điểm nhiều sợi bạc. Lưu ý quan trọng: vế sau của câu tục ngữ nói về đứa trẻ không cha một cách khá phũ. Khi phát biểu trước đông người, nhất là ở trường học, chỉ dùng vế đầu, vì trong lớp có thể có em mồ côi hoặc sống cùng mẹ đơn thân.
Trẻ cậy cha, già cậy con là tục ngữ nói về sự nương tựa hai chiều: lúc nhỏ con dựa vào cha, lúc cha già đến lượt cha dựa vào con. Câu này hợp bài văn nghị luận về trách nhiệm của con cái và thư của người con đã trưởng thành. Câu mẫu: Trẻ cậy cha, già cậy con; hai mươi năm bố chở con đi học, giờ đến lượt con chở bố đi khám mắt mỗi tháng.
Hai câu này hay đi cùng nhau trong một đoạn: câu đầu nói quá khứ, câu sau nói hiện tại. Nhưng trong một tấm thiệp ngắn chỉ nên chọn một. Nếu bố còn khoẻ, chọn câu nóc nhà; nếu bố đã yếu và con đang chăm bố, chọn câu nương tựa.
Ba câu Hán Việt về đạo cha con
Nghiêm phụ từ mẫu. Cha nghiêm, mẹ hiền: cách phân vai dạy con quen thuộc trong gia đình xưa. Câu dùng để mô tả, không phải để khen hay chê, nên hợp bài văn kể về nếp nhà. Câu mẫu: Nhà em đúng kiểu nghiêm phụ từ mẫu: bố đặt giờ học, mẹ lén mang cốc sữa lên phòng. Chỗ hay sai: dùng câu này như chuẩn mực bắt buộc trong bài nghị luận. Ngày nay nhiều nhà ngược vai hoặc chia đều, nên viết “nhà em” chứ đừng viết “nhà nào cũng phải”.
Phụ tử tình thâm. Tình cha con sâu nặng, đối xứng với mẫu tử tình thâm. Hợp tiêu đề, chú thích ảnh cha con, câu kết trong lời phát biểu. Câu mẫu: Phụ tử tình thâm, có khi chỉ là một cái gật đầu của bố ở hàng ghế cuối lễ tốt nghiệp. Cái hay của câu này là nó cho phép bạn nói về tình cảm của bố mà không cần tả nước mắt, vì tình cha thường kín.
Phụ từ tử hiếu. Cha hiền từ, con hiếu thảo: hai vế đi đôi, ý là tình cảm hai chiều. Câu hợp lời chúc mừng thọ cho ông, lời phát biểu trong buổi họp mặt gia đình, hoặc đoạn kết bài nghị luận về quan hệ cha con. Câu mẫu: Chúng con chỉ mong nhà mình mãi giữ được bốn chữ phụ từ tử hiếu như bố đã dạy. Lưu ý: chữ “từ” ở đây là hiền từ, không phải “từ” trong “từ bỏ”; viết nghĩa kèm theo để người đọc trẻ khỏi hiểu lầm.
Câu về con giống cha: khen hay mỉa tuỳ cách đặt
Ba câu dưới đây đều nói con giống cha, và cả ba đều có thể đổi nghĩa chỉ bằng giọng điệu hoặc hoàn cảnh. Bảng cho thấy khi nào là khen, khi nào biến thành mỉa, để bạn tự kiểm trước khi viết.
| Câu | Nghĩa | Là lời khen khi | Thành mỉa khi |
|---|---|---|---|
| Hổ phụ vô khuyển tử | Cha là hổ thì không sinh con chó; cha giỏi, con không kém | Phát biểu trao thưởng cho con của một người được kính trọng | Tự dùng để khen chính mình và con mình |
| Cha nào con nấy | Con giống cha về tính nết, nghề nghiệp | Nói vui khi con nối nghề cha, cùng tính chăm chỉ | Nói sau khi đứa trẻ vừa gây chuyện |
| Con nhà tông không giống lông cũng giống cánh | Con thừa hưởng nét của dòng nhà | Khen đứa trẻ hát hay trong nhà có bố là nhạc công | Nhắc đến thói xấu chung của hai cha con |
Câu mẫu dùng đúng cho hổ phụ vô khuyển tử: Ông Tâm dạy toán ba mươi năm, nay con gái ông giành giải nhất kỳ thi học sinh giỏi; đúng là hổ phụ vô khuyển tử. Câu mẫu cho cha nào con nấy: Cha nào con nấy, hai bố con cứ sáng Chủ nhật là ra vườn tỉa cây. Mẹo tự kiểm: nếu câu đứng ngay sau một chuyện không hay, gần như chắc người nghe sẽ hiểu là mỉa; hãy đổi vị trí hoặc đổi câu.
Hai câu riêng cho người mới làm cha
Sinh con rồi mới sinh cha, sinh cháu giữ nhà rồi mới sinh ông là câu ca dao hóm hỉnh: đứa con ra đời trước, người cha mới “ra đời” sau, tức là không ai sinh ra đã biết làm cha, phải học từ lúc có con. Câu này rất hợp lời chúc mừng đồng nghiệp mới lên chức bố, thiệp đầy tháng, hoặc bài đăng của một người bố trẻ tự trào. Câu mẫu: Sinh con rồi mới sinh cha, nên anh em cứ thong thả, tập thay tã từ hôm nay là vừa.
Một người cha hơn trăm ông thầy là câu lưu truyền ở phương Tây, thường gặp trong các tập châm ngôn tiếng Anh, ý là cha dạy con bằng chính cách mình sống, mạnh hơn mọi bài giảng. Không nên ghi tên một danh nhân cụ thể cho câu này khi không có nguồn chắc chắn. Câu hợp bài nghị luận về vai trò làm gương, lời phát biểu trong hội cha mẹ học sinh. Câu mẫu: Người ta nói một người cha hơn trăm ông thầy; con học đức kiên nhẫn không qua bài giảng nào, mà qua những lần bố sửa xe đạp cho con đến khuya.
Chỗ hay sai với câu thứ hai là dùng nó để hạ thấp thầy cô. Ý câu không phải thầy cô kém, mà là gương trong nhà có sức nặng khác. Khi phát biểu ở trường, nên thêm một vế ghi nhận thầy cô để câu không bị hiểu lệch.
Viết thư gửi bố: chèn câu trích ở đâu cho khỏi sến
Thư gửi bố nhân Ngày của Cha hay sinh nhật bố thường kẹt ở chỗ người viết muốn nói nhiều mà ngại. Câu trích giúp mở lời, nhưng chỉ khi đặt đúng vị trí.
- Mở thư bằng một việc bố vừa làm gần đây, kể ngắn gọn, không cần câu trích.
- Đoạn giữa kể một kỷ niệm cũ có chi tiết cụ thể (chiếc xe đạp, buổi đi câu, lần bố mắng rồi lặng lẽ xin lỗi).
- Ngay sau kỷ niệm, chèn một câu trích để gọi tên điều kỷ niệm ấy nói lên, ví dụ con có cha như nhà có nóc.
- Đoạn kết nói điều con muốn làm cho bố trong năm tới, cụ thể như về nhà mỗi tháng một lần.
- Nếu muốn trang trọng hơn, kết bằng một câu Hán Việt ngắn như phụ tử tình thâm, kèm nghĩa.
Điều không cần làm: không cần xin lỗi dài dòng vì đã ít nói chuyện với bố, không cần liệt kê công lao bố từ khi sinh ra. Những đoạn như thế làm thư nặng nề và bố đọc thấy ngại hơn là vui. Một kỷ niệm thật cộng một câu trích đúng chỗ là đủ để bố giữ lá thư rất lâu.
Bốn lỗi hay gặp khi viết về cha
Đọc lại bài văn hay tấm thiệp viết cho bố với bốn câu hỏi dưới đây. Mỗi lỗi đều gặp nhiều trong bài của học sinh lẫn bài đăng của người lớn.
- Viết về cha bằng câu dành cho mẹ. Nhiều người lấy câu mẫu tử tình thâm rồi đổi chữ, hoặc tả bố bằng hình ảnh dịu dàng của mẹ. Người cha trong văn hoá Việt thường được tả qua việc làm, sự im lặng, cái nhìn; chọn câu đúng kiểu ấy sẽ thật hơn.
- Biến bố thành người hoàn hảo. Bài văn chỉ có khen thì khó tin. Một chi tiết bố nóng tính rồi làm lành, đặt cạnh câu phụ tử tình thâm, cho người đọc thấy tình cảm thật.
- Dùng câu về con giống cha ngay sau chuyện không hay. Như bảng ở trên đã chỉ, cha nào con nấy hay con nhà tông đặt sau một lỗi lầm sẽ thành lời mỉa.
- Gán tên danh nhân cho câu không rõ nguồn. Nhiều câu về cha trên mạng được gắn tên người nổi tiếng mà không có xuất xứ. Ghi là câu lưu truyền vừa trung thực vừa an toàn cho bài thi.
Sửa xong bốn lỗi này, bài viết về cha thường ngắn lại một phần ba mà chắc hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Ngày của Cha ở Việt Nam là ngày nào?
Việt Nam không có ngày lễ chính thức cho người cha, nhưng nhiều gia đình theo thông lệ quốc tế chọn Chủ nhật thứ ba của tháng Sáu. Bạn có thể dùng ngày đó hoặc sinh nhật bố để gửi thiệp, điều quan trọng là lời viết chứ không phải ngày.
Có nên dùng trọn câu con có cha như nhà có nóc, con không cha như nòng nọc đứt đuôi không?
Trong thư riêng gửi bố thì không sao, nhưng ở nơi đông người như lớp học, hội trường, hãy chỉ dùng vế đầu. Vế sau có thể làm tổn thương những người con mồ côi cha hoặc sống trong gia đình đơn thân.
Hổ phụ vô khuyển tử có phải câu khen không?
Đó là câu khen khi người khác nói về con của một người cha giỏi. Nếu bạn tự dùng để khen chính gia đình mình, người nghe dễ thấy khoe khoang. Câu cũng hơi mạnh vì có hình ảnh con chó, nên tránh dùng trong thiệp tặng.
Câu về cha nào hợp bài văn nghị luận lớp 9?
Phụ từ tử hiếu và trẻ cậy cha già cậy con hợp nhất vì nói về quan hệ hai chiều, dễ triển khai thành luận điểm về trách nhiệm của con cái. Nghiêm phụ từ mẫu nên dùng để mô tả, không biến thành chuẩn mực áp cho mọi gia đình.
Câu một người cha hơn trăm ông thầy là của ai?
Câu này thường được ghi là châm ngôn phương Tây, có trong các tập châm ngôn tiếng Anh từ lâu. Để an toàn, bạn nên ghi là câu lưu truyền, không gán cho một danh nhân cụ thể khi không có nguồn chắc chắn trong tay.