Câu nói hay nhất về học làm người vẫn là tiên học lễ, hậu học văn, trước học lễ nghĩa sau học chữ; muốn sâu hơn thì dùng ngọc bất trác, bất thành khí, nhân bất học, bất tri nghĩa, ngọc không mài không thành đồ quý, người không học không biết lẽ phải. Hai câu này nói việc học không chỉ để giỏi chữ mà để thành người tử tế.
Bài gom 8 câu theo bốn nhóm: lễ trước chữ sau, học để thành người, ba điều trí nhân dũng trong việc học, tài và đức. Mỗi câu có nghĩa, câu văn mẫu, chỗ hợp dùng. Vì nhóm câu này rất dễ biến người nói thành người lên lớp, bài có một mục riêng về cách dùng mà không răn dạy, và bảng chọn câu cho lời dặn con, bài phát biểu đầu năm, bài văn.
Lễ trước, chữ sau
Tiên học lễ, hậu học văn. Trước học lễ, sau học văn. Lễ là phép ứng xử, lòng kính trọng; văn là chữ nghĩa, kiến thức. Câu quen thuộc ở cổng trường, bảng khẩu hiệu, bài phát biểu khai giảng. Câu mẫu: Tiên học lễ, hậu học văn không có nghĩa học chữ là phụ, mà là chữ nghĩa phải đứng trên nền của sự tử tế. Chỗ dễ sai: hiểu là phải học xong lễ rồi mới được học chữ; thứ tự ở đây là thứ tự coi trọng chứ không phải thứ tự thời gian. Vì quá quen, nên dùng kèm một cách hiểu riêng như câu mẫu. Trong bài văn của học sinh, có thể kể một việc lễ cụ thể như chào thầy cô ở hành lang, xin lỗi khi đến muộn, để câu trích có chỗ bám.
Học ăn, học nói, học gói, học mở. Câu thuần Việt: phải học từ những việc nhỏ nhất như ăn, nói, gói, mở. Nghĩa bóng là học cách ứng xử khéo léo trong đời sống hằng ngày. Hợp lời dặn con, bài văn về giáo dục gia đình. Câu mẫu: Mẹ vẫn dặn học ăn, học nói, học gói, học mở, nên từ bé em đã quen nhận quà bằng hai tay và nói lời cảm ơn.
Đi thưa, về gửi. Đi thì xin phép, về thì chào; nếp nhà quen thuộc. Hợp lời dặn trẻ nhỏ, bài văn tả nếp nhà, chú thích ảnh gia đình. Câu mẫu: Nếp đi thưa về gửi nhà em giữ từ đời ông, đến giờ em đi học vẫn chào bà trước khi dắt xe. Chữ gửi trong câu là chào, trình; nhiều nơi nói đi thưa về trình, nghĩa như nhau, bạn chọn cách nói quen ở vùng mình.
Học để thành người
Ngọc bất trác, bất thành khí; nhân bất học, bất tri nghĩa. Ngọc không mài giũa thì không thành đồ quý; người không học thì không biết lẽ phải. Câu có trong Tam tự kinh; một bản khác trong sách Lễ ký ghi vế sau là bất tri đạo, nghĩa gần nhau. Hợp bài phát biểu khai giảng, bài văn về ý nghĩa của việc học. Câu mẫu: Ngọc bất trác, bất thành khí; mỗi năm học là một lần mài giũa để chúng ta không chỉ giỏi hơn mà còn biết điều hơn. Câu nói về mài giũa nhân cách, không chỉ về kiến thức.
Văn dĩ tải đạo. Văn chương để chở đạo lý. Câu lưu truyền đề cao việc chữ nghĩa phải mang theo điều tốt. Hợp bài văn nghị luận về giá trị của văn học, lời giới thiệu cuộc thi viết. Câu mẫu: Một bài văn hay không chỉ ở câu chữ bóng bẩy; văn dĩ tải đạo, bài viết phải để lại cho người đọc một điều đáng nghĩ. Đừng dùng câu này để chê văn giải trí; bài nghị luận lớp lớn nên ghi nhận văn chương còn nhiều chức năng khác.
Trí, nhân, dũng trong việc học
Hiếu học cận hồ trí, lực hành cận hồ nhân, tri sỉ cận hồ dũng. Ham học là gần với trí, gắng sức làm là gần với nhân, biết hổ thẹn là gần với dũng. Câu trong sách Trung dung. Đây là câu ít người dùng mà rất đắt cho bài nghị luận về mục đích học tập, vì nó nối việc học với ba đức lớn. Câu mẫu: Ham học chỉ mới gần với trí; muốn thành người trọn vẹn còn phải gắng làm điều tốt và biết hổ thẹn khi sai, như câu hiếu học cận hồ trí, lực hành cận hồ nhân, tri sỉ cận hồ dũng. Nhất định phải giải nghĩa cả ba vế.
Cách tách câu khi dùng. Câu dài ba vế, mỗi vế dùng riêng được. Vế tri sỉ cận hồ dũng rất hợp đoạn văn bàn về dám nhận lỗi: biết xấu hổ vì gian lận, vì chép bài là bước đầu của can đảm. Vế hiếu học cận hồ trí hợp lời khen người ham đọc. Trong bài phát biểu, chỉ trích một vế rồi diễn giải sẽ dễ nghe hơn trích cả câu. Vế lực hành cận hồ nhân hợp nói về các bạn tham gia tình nguyện, giúp bạn yếu: học rồi đem sức ra làm điều tốt, đó là phần nhân của việc học.
Tài và đức
Tài đức vẹn toàn. Có cả tài năng và đạo đức. Cụm quen, hợp lời chúc, lời khen, mục tiêu giáo dục trong bài phát biểu. Câu mẫu: Nhà trường mong mỗi học sinh ra trường là một người tài đức vẹn toàn, giỏi việc mà cũng tử tế với mọi người. Cụm dễ thành sáo, nên đi kèm giải thích bằng lời thường như câu mẫu. Trong lời phê học bạ, cụm này chỉ nên dùng khi em thật sự nổi bật cả học lực lẫn hạnh kiểm, vì dùng tràn lan thì lời khen mất giá.
Học vi nhân sư, hành vi thế phạm. Học để làm thầy người, làm để làm khuôn mẫu cho đời. Câu lưu truyền, nay thường gặp ở các trường sư phạm. Ý là học không chỉ cho mình mà để đủ sức dạy lại người khác, và việc làm phải đủ chuẩn để người khác noi theo. Hợp bài phát biểu ngày nhà giáo, lời chúc sinh viên sư phạm ra trường, đoạn văn về học để làm gương. Câu mẫu: Học vi nhân sư, hành vi thế phạm, người làm thầy trước hết phải là người học trò chăm nhất lớp. Câu rất trang trọng, không dùng để tự nói về mình; nói về một tập thể hay một nghề thì hợp.
Dùng mà không lên lớp
Nhóm câu về học làm người có một cái bẫy: người dùng rất dễ thành người dạy đời. Tiên học lễ, hậu học văn nói với học sinh từ người lớn là lời dạy; nói với người ngang hàng thì thành lên lớp.
Cách thứ nhất là đổi chủ ngữ về chính mình hoặc về chúng ta. Thay các em phải tiên học lễ bằng chúng ta ai cũng từng được dạy tiên học lễ. Câu nghe gần gũi hơn nhiều.
Cách thứ hai là kể một chuyện nhỏ trước khi trích: bà dặn chào khách thế nào, thầy nhắc chuyện xin lỗi bạn ra sao. Câu trích lúc đó chỉ đặt tên cho bài học mà người nghe đã tự thấy.
Cách thứ ba là chọn đúng độ nặng. Lời dặn con nhỏ dùng câu thuần Việt như đi thưa về gửi; bài phát biểu đầu năm dùng câu Hán Việt như ngọc bất trác; bài văn nghị luận dùng câu có chiều sâu như hiếu học cận hồ trí. Đặt câu nặng vào chỗ nhẹ là chỗ người nghe thấy bị giảng.
Cách tự kiểm trước khi nói hay nộp bài: đọc lại câu có trích dẫn và tưởng tượng mình là người nghe ngang tuổi. Nếu thấy hơi khó chịu, như đang bị nhắc nhở, hãy đổi chủ ngữ hoặc thêm một chuyện nhỏ phía trước. Nếu vẫn thấy nặng, bỏ câu trích đi; ý tử tế nói bằng lời thường nhiều khi lọt tai hơn.
Chọn câu theo dịp
Bảng dưới gợi ý câu hợp cho từng dịp hay gặp, kèm một gợi ý nối để câu trích không đứng trơ trọi.
| Dịp | Câu hợp | Gợi ý nối |
|---|---|---|
| Phát biểu khai giảng của hiệu trưởng | Ngọc bất trác, bất thành khí; tiên học lễ, hậu học văn | Nói một mong muốn cụ thể cho năm học |
| Học sinh phát biểu đầu năm | Tiên học lễ, hậu học văn | Đổi chủ ngữ thành chúng em |
| Lời dặn con nhỏ | Đi thưa về gửi; học ăn, học nói, học gói, học mở | Kèm một việc làm ngay hôm nay |
| Bài văn nghị luận về mục đích học | Hiếu học cận hồ trí, lực hành cận hồ nhân, tri sỉ cận hồ dũng | Giải nghĩa cả ba vế, có ví dụ |
| Giới thiệu cuộc thi viết | Văn dĩ tải đạo | Nêu điều cuộc thi mong ở bài dự thi |
| Lời chúc học sinh ra trường | Tài đức vẹn toàn | Nói thêm bằng lời thường để tránh sáo |
Một bài phát biểu khai giảng ba đến năm phút chỉ cần một câu trích về học làm người. Câu thứ hai, nếu có, nên thuộc nhóm khác như ham học hay kiên trì để bài không lặp một ý.
Lỗi hay gặp với nhóm câu học làm người
Treo câu như khẩu hiệu mà không có việc làm. Bài văn viết em luôn ghi nhớ tiên học lễ, hậu học văn rồi chuyển sang ý khác ngay. Người chấm không thấy em ghi nhớ thế nào. Một việc nhỏ như nhường chỗ, xin lỗi bạn, cảm ơn bác bảo vệ là đủ biến câu trích thành chuyện thật.
Đem câu lễ nghĩa ra phán xét người khác. Viết về một bạn hỗn láo rồi kết bằng tiên học lễ là biến câu thành lời buộc tội. Bài văn nghị luận nên bàn về hành vi, không nhắm vào người.
Chép sai ngọc bất trác. Câu hay bị chép thành ngọc bất trát hoặc ngọc bất tác. Trác là mài giũa, đẽo gọt; viết sai một chữ là mất nghĩa.
Gán câu cho người cụ thể. Văn dĩ tải đạo hay tài đức vẹn toàn thường bị ghi kèm tên một danh nhân. Không chắc thì ghi người xưa có câu, an toàn và không mất điểm.
Câu hỏi thường gặp
Tiên học lễ hậu học văn có nghĩa là học lễ xong mới học chữ không?
Không. Thứ tự trong câu là thứ tự coi trọng chứ không phải thứ tự thời gian. Câu nói chữ nghĩa phải đứng trên nền của lễ nghĩa, của sự tử tế, và hai việc học diễn ra cùng lúc trong suốt những năm đi học.
Ngọc bất trác bất thành khí vế sau là gì?
Bản quen thuộc trong Tam tự kinh là nhân bất học, bất tri nghĩa, nghĩa là người không học không biết lẽ phải. Sách Lễ ký có bản ghi bất tri đạo. Hai bản nghĩa gần nhau, bạn chọn một bản và dùng nhất quán trong bài.
Câu nào về học làm người hợp cho bài phát biểu khai giảng?
Ngọc bất trác, bất thành khí hợp nhất vì nói được cả ý mài giũa kiến thức lẫn nhân cách, lại ít bị dùng mòn hơn tiên học lễ, hậu học văn. Nên nối câu với một mong muốn cụ thể cho năm học mới.
Hiếu học cận hồ trí lực hành cận hồ nhân tri sỉ cận hồ dũng nghĩa là gì?
Câu nghĩa là ham học thì gần với trí, gắng sức làm điều tốt thì gần với nhân, biết hổ thẹn thì gần với dũng. Câu trong sách Trung dung, hợp bài nghị luận về mục đích học tập vì nối việc học với ba phẩm chất lớn.
Làm sao dùng câu về đạo đức mà không bị coi là lên lớp?
Đổi chủ ngữ về chính mình hoặc chúng ta, kể một chuyện nhỏ trước khi trích, và chọn câu đúng độ nặng cho dịp. Câu thuần Việt cho lời dặn con, câu Hán Việt cho phát biểu, câu có chiều sâu cho bài nghị luận.