BatBien.comBất Biến
Câu hay về học tập và rèn luyện

Thành ngữ Hán Việt về khổ học: 9 câu kèm nghĩa, câu mẫu viết về tấm gương hiếu học

Nang huỳnh ánh tuyết, tạc bích thâu quang, huyền lương thích cổ và 6 câu khác về học trong gian khó: nghĩa, câu mẫu và cách viết cho hợp thời nay.

A single oil lamp glowing on a low wooden table in a dim rural Vietnamese house at night, blank paper beside it, low angle, deep plum shadows and amber glow

Thành ngữ Hán Việt về khổ học quen thuộc nhất là ba cặp hình ảnh: nang huỳnh ánh tuyết, đọc sách nhờ ánh đom đóm và ánh tuyết; tạc bích thâu quang, khoét vách mượn ánh đèn; huyền lương thích cổ, buộc tóc lên xà và dùi đâm vào đùi để khỏi ngủ gật. Đi cùng là các câu về mười năm đèn sách và về gian khó rèn người như bảo kiếm phong tòng ma lệ xuất.

Những câu này hợp bài văn viết về tấm gương học sinh nghèo vượt khó, bài phát biểu trao học bổng, lời khen một bạn học giỏi trong hoàn cảnh thiếu thốn. Nhưng chúng cũng dễ bị dùng sai: ca ngợi việc thức trắng, học quá sức. Bài gom 9 câu, mỗi câu có nghĩa, câu mẫu, sắc thái; mục cuối nói rõ chỗ không nên dùng để cổ vũ học kiệt sức.

Ba thành ngữ từ chuyện học dưới ánh sáng mượn

Nang huỳnh ánh tuyết. Túi đom đóm, ánh tuyết. Thành ngữ gộp hai chuyện xưa: một người nhà nghèo bắt đom đóm bỏ túi lấy ánh sáng đọc sách, một người khác đọc sách nhờ ánh tuyết phản chiếu. Nghĩa bóng: học chăm chỉ trong cảnh thiếu thốn. Hợp bài văn về tấm gương hiếu học, lời trao học bổng. Câu mẫu: Thời nay không còn ai phải nang huỳnh ánh tuyết, nhưng vẫn có những bạn học bài dưới bóng điện yếu trong căn phòng trọ chật. Cách dùng hay là đặt chuyện xưa cạnh chuyện nay như câu mẫu, để câu cổ không xa lạ.

Tạc bích thâu quang. Khoét vách mượn ánh sáng. Chuyện xưa kể một cậu học trò nhà nghèo khoét lỗ trên vách để mượn ánh đèn nhà hàng xóm mà đọc sách. Nghĩa bóng: tìm mọi cách để được học. Câu mẫu: Em gái ở bản xa đi bộ ba cây số đến điểm có sóng để học trực tuyến, một kiểu tạc bích thâu quang của thời nay. Chữ thâu là lấy trộm, nên tránh giải nghĩa thành ăn trộm ánh sáng trong bài phát biểu trang trọng; nói mượn ánh sáng là đủ.

Huyền lương thích cổ. Treo tóc lên xà, dùi đâm vào đùi. Gộp hai chuyện xưa về người học buộc tóc lên xà nhà để gục xuống là tỉnh, và người lấy dùi châm vào đùi để khỏi ngủ. Nghĩa bóng: ý chí học tập phi thường. Câu này đặc biệt cần cẩn thận: dùng để ca ngợi quyết tâm thì được, nhưng đừng khuyên học sinh hôm nay bắt chước. Câu mẫu: Người xưa huyền lương thích cổ để chống cơn buồn ngủ; chúng ta may mắn hơn, chỉ cần ngủ đủ và học đều là đủ sức đi đường dài.

Mười năm đèn sách

Thập niên song hạ vô nhân vấn, nhất cử thành danh thiên hạ tri. Mười năm ngồi dưới cửa sổ không ai hỏi han, một lần đỗ đạt cả thiên hạ biết tên. Câu lưu truyền nói về sự âm thầm của việc học và khoảnh khắc thành quả được thấy. Hợp lời chúc mừng đỗ đại học, bài phát biểu tuyên dương thủ khoa. Câu mẫu: Mười hai năm ngồi bàn học không ai để ý, hôm nay tên em được xướng lên; thập niên song hạ vô nhân vấn, nhất cử thành danh thiên hạ tri. Vế sau đề cao danh tiếng, nên đừng đặt câu này làm mục đích học, chỉ dùng như lời chúc.

Dùi mài kinh sử. Chăm chỉ học tập, nghiền ngẫm sách vở lâu dài; kinh sử là sách kinh và sách sử, nội dung học của người xưa. Câu quen, giọng văn chương, hợp văn kể về người thân từng học hành gian khó, lời giới thiệu một nhà giáo. Câu mẫu: Ông nội em ngày trẻ dùi mài kinh sử bên ngọn đèn dầu, đến giờ vẫn giữ thói quen đọc mỗi tối.

Nấu sử sôi kinh. Cùng nghĩa dùi mài kinh sử, nhấn vào sự miệt mài, thường dùng cho giai đoạn ôn thi. Hợp lời kể vui về mùa thi, chú thích ảnh góc ôn thi. Câu mẫu: Cả tháng Năm anh trai em nấu sử sôi kinh, bàn học lúc nào cũng sáng đèn đến mười giờ. Dùng một trong hai câu, đừng ghép cả hai vào cùng một câu văn.

Gian khó rèn người

Bảo kiếm phong tòng ma lệ xuất, mai hoa hương tự khổ hàn lai. Gươm báu sắc là nhờ mài giũa, hoa mai thơm là từ giá rét mà ra. Câu lưu truyền, đối rất chỉnh, hợp kết bài văn, câu trên thiệp chúc thi tốt, phát biểu trao học bổng. Câu mẫu: Những đêm ôn bài sau giờ phụ mẹ bán hàng là phần mài giũa của em; bảo kiếm phong tòng ma lệ xuất, mai hoa hương tự khổ hàn lai. Câu dài, nếu dùng trong lời nói nên trích một vế và tự diễn giải.

Thiên tướng giáng đại nhiệm ư thị nhân dã, tất tiên khổ kỳ tâm chí. Trời sắp giao việc lớn cho người nào thì trước hết làm khổ tâm chí người ấy. Câu trong sách Mạnh Tử, đoạn sau còn kể nhọc gân cốt, đói thân thể. Nghĩa bóng: gian khó là phần chuẩn bị cho trách nhiệm lớn. Hợp lời động viên học sinh hoàn cảnh khó khăn, bài văn về nghịch cảnh. Câu mẫu: Thầy nói với em rằng thiên tướng giáng đại nhiệm ư thị nhân dã, tất tiên khổ kỳ tâm chí, những năm vất vả này đang rèn em cho việc lớn hơn. Đừng dùng để biện minh rằng khổ là tốt; câu chỉ nói gian khó có thể thành vốn.

Bần tiện bất năng di. Nghèo hèn không làm đổi được chí. Câu trích một vế trong sách Mạnh Tử. Hợp khen học sinh nghèo giữ được chí học, bài phát biểu trao học bổng. Câu mẫu: Nhà em không có bàn học riêng, nhưng bần tiện bất năng di, em vẫn giữ lịch học mỗi tối trên chiếc bàn ăn. Chữ bần tiện ở đây là nghèo và địa vị thấp, không phải ý xấu xa; giải nghĩa rõ để không bị hiểu lầm.

Viết về tấm gương hiếu học hôm nay mà không sáo

Đề văn viết về một tấm gương vượt khó học giỏi gần như năm nào cũng có, và nang huỳnh ánh tuyết xuất hiện dày đặc. Câu trích cổ chỉ sống lại khi đặt cạnh một chi tiết rất cụ thể của hôm nay: giờ dậy, quãng đường, việc phụ gia đình, chỗ ngồi học.

Ví dụ, thay vì viết bạn ấy học hành chăm chỉ như người xưa nang huỳnh ánh tuyết, hãy viết: Năm giờ sáng bạn đã dậy phụ mẹ dọn hàng, sáu rưỡi đạp xe bảy cây số tới trường, buổi tối học dưới ánh đèn bàn cắm chung ổ với nồi cơm điện. Chuyện nang huỳnh ánh tuyết ngày xưa, hoá ra vẫn có phiên bản ở ngay lớp em.

Chi tiết đứng trước, câu trích đứng sau, và câu trích chỉ cần một lần. Nếu đã dùng nang huỳnh ánh tuyết thì đừng thêm tạc bích thâu quang ngay sau, vì người đọc không cần hai lần được nhắc rằng người xưa cũng nghèo.

Còn một điều nên tránh: viết về bạn mình như đối tượng để thương hại. Câu như bần tiện bất năng di là câu khen ý chí, không phải câu nói về sự nghèo. Đặt trọng tâm vào việc bạn làm, không vào cái bạn thiếu.

Đừng dùng những câu này để cổ vũ học quá sức

Huyền lương thích cổ không phải lời khuyên. Câu ca ngợi ý chí, không phải hướng dẫn cách học. Trong bài phát biểu dành cho học sinh, nếu nhắc câu này, hãy nói rõ ngày nay chúng ta không cần và không nên làm vậy.

Thức trắng không phải nấu sử sôi kinh. Nấu sử sôi kinh nói về sự miệt mài lâu dài, không phải một đêm học dồn. Viết em đã nấu sử sôi kinh suốt đêm trước kỳ thi là kéo câu sang nghĩa không lành mạnh.

Đừng biến khó khăn thành điều kiện để giỏi. Câu thiên tướng giáng đại nhiệm dễ bị hiểu là phải khổ mới thành người. Bạn không có hoàn cảnh khó khăn không vì thế mà kém; câu chỉ khẳng định gian khó cũng có thể thành sức.

Đừng so sánh hoàn cảnh giữa các bạn. Lời phát biểu trao học bổng nhắc tên bạn nhận kèm câu khổ học là đủ, không cần so với các bạn khác trong lớp.

Chọn câu khổ học theo dịp

Cùng một nhóm câu nhưng dịp khác nhau cần câu khác nhau. Bảng dưới gợi ý câu hợp và lý do, giúp bạn khỏi đặt câu nặng nề vào thiệp vui, hay câu nói về danh tiếng vào lời động viên học sinh khó khăn.

DịpCâu hợpLý do
Phát biểu trao học bổng cho học sinh nghèoBần tiện bất năng diKhen ý chí, không nhấn vào cái nghèo
Bài văn viết về bạn vượt khóNang huỳnh ánh tuyết hoặc tạc bích thâu quangCó hình ảnh để đặt cạnh chi tiết hôm nay
Thiệp chúc thi tốt nghiệpMai hoa hương tự khổ hàn laiĐẹp, nhẹ, mang ý động viên
Lời chúc mừng đỗ đại họcThập niên song hạ vô nhân vấn, nhất cử thành danh thiên hạ triGhi nhận những năm học âm thầm
Lời kể về ông bà, cha mẹ ngày xưa đi họcDùi mài kinh sửGiọng hoài niệm, văn chương
Tin nhắn động viên bạn mùa ôn thiNấu sử sôi kinhGiọng vui, gần gũi
Lời thầy động viên học trò gặp biến cốThiên tướng giáng đại nhiệm, tất tiên khổ kỳ tâm chíBiến nỗi khó thành điều có ý nghĩa

Câu huyền lương thích cổ cố ý không có trong bảng: nó hợp để kể, để bàn trong văn nghị luận, nhưng không hợp với dịp nào cần lời chúc hay lời động viên trực tiếp.

Câu dẫn để chèn câu khổ học cho tự nhiên

Câu trích cổ thường vấp ở chỗ nối. Vài cụm dẫn đã thử thấy trơn, chọn theo giọng của bài:

  • Giọng văn nghị luận: người xưa có chuyện nang huỳnh ánh tuyết, …; ông cha ta vẫn nhắc …
  • Giọng phát biểu: có một câu xưa mà thầy rất thích, …; trong sách cũ có câu …
  • Giọng kể chuyện: nhìn bạn, em chợt nhớ chuyện …; hoá ra chuyện … ngày xưa vẫn có ở ngay lớp mình.
  • Giọng thiệp, tin nhắn: viết thẳng câu trích, xuống dòng rồi viết lời chúc riêng, không cần cụm dẫn.

Sau câu trích Hán Việt, luôn có nửa câu giải nghĩa nếu người đọc là học sinh hoặc người không quen chữ Hán Việt. Với thiệp, có thể bỏ giải nghĩa nhưng phải chọn câu dễ hiểu như mai hoa hương tự khổ hàn lai. Cách tự kiểm nhanh: đọc to câu dẫn cùng câu trích, nếu phải ngừng lấy hơi giữa chừng thì câu dẫn quá dài, hãy cắt bớt.

Câu hỏi thường gặp

Nang huỳnh ánh tuyết nghĩa là gì?

Nang huỳnh ánh tuyết nghĩa là túi đom đóm và ánh tuyết, gộp hai chuyện xưa về người nhà nghèo đọc sách nhờ ánh đom đóm và ánh tuyết. Nghĩa bóng là học chăm chỉ trong cảnh thiếu thốn, hợp bài văn về tấm gương hiếu học.

Có nên dùng huyền lương thích cổ để khuyên học sinh chăm học không?

Không nên dùng như lời khuyên. Câu ca ngợi ý chí phi thường của người xưa, nhưng cách làm là tự làm đau mình để khỏi ngủ. Nếu nhắc trong bài phát biểu, hãy nói rõ ngày nay chỉ cần học đều và ngủ đủ.

Câu nào về khổ học hợp viết thiệp chúc thi tốt?

Bảo kiếm phong tòng ma lệ xuất, mai hoa hương tự khổ hàn lai hợp nhất vì giọng đẹp, đối chỉnh và mang ý động viên. Nếu thiệp nhỏ, có thể chỉ viết vế mai hoa hương tự khổ hàn lai kèm lời chúc riêng.

Dùi mài kinh sử và nấu sử sôi kinh khác nhau thế nào?

Hai câu gần nghĩa, đều nói học hành miệt mài. Dùi mài kinh sử nhấn vào sự bền bỉ lâu dài, hợp kể về một đời học. Nấu sử sôi kinh thường dùng cho giai đoạn ôn thi, giọng vui hơn. Mỗi câu văn chỉ nên dùng một trong hai.

Thập niên song hạ vô nhân vấn có dùng trong lời chúc đỗ đại học được không?

Dùng được và khá hợp, vì câu nói về những năm học âm thầm và khoảnh khắc thành quả được biết đến. Chỉ nên dùng như lời chúc mừng, không nên dùng để nói học là để thành danh.

Viết về tấm gương hiếu học nên dùng mấy câu trích?

Một câu là đủ, đặt sau các chi tiết cụ thể về hoàn cảnh và việc làm của người được viết. Dồn nhiều câu khổ học vào một bài làm bài văn nặng nề và dễ chuyển sang giọng thương hại thay vì trân trọng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138