Mười hai câu về hiếu thảo đáng dùng nhất xoay quanh bốn việc của người con khi cha mẹ đã già: kính chứ không chỉ nuôi (bất kính hà dĩ biệt hồ, sắc nan), ở gần và thăm hỏi (phụ mẫu tại bất viễn du, thần hôn định tỉnh), nhớ tuổi cha mẹ (phụ mẫu chi niên bất khả bất tri), và làm cho kịp (thụ dục tĩnh nhi phong bất chỉ, mẹ già như chuối ba hương); thêm hai câu mở bài, ba câu cho đoạn phản đề.
Khác với nhóm câu về công ơn sinh thành (nói cha mẹ đã cho gì), nhóm câu ở đây nói người con phải làm gì, nên hợp phần bàn luận của bài nghị luận, lời khuyên cho người trẻ đi làm xa, và lời phát biểu của con cháu trong buổi mừng thọ. Mỗi câu có nghĩa, câu mẫu và chỗ dễ dùng sai; riêng các câu trong Luận Ngữ được ghi nguồn một dòng vì nguồn rõ.
Mười hai câu chia theo bốn việc của người con
Chia theo việc giúp bạn chọn câu theo luận điểm, thay vì nhặt câu theo độ nổi tiếng. Mỗi bài viết thường chỉ cần một câu ở mỗi nhóm bạn dùng tới.
- Câu mở vấn đề: bách thiện hiếu vi tiên; hiếu thuận hoàn sinh hiếu thuận tử.
- Kính chứ không chỉ nuôi: bất kính hà dĩ biệt hồ; sắc nan.
- Nhớ tuổi cha mẹ: phụ mẫu chi niên bất khả bất tri dã.
- Ở gần và thăm hỏi: phụ mẫu tại bất viễn du, du tất hữu phương; thần hôn định tỉnh.
- Làm cho kịp: thụ dục tĩnh nhi phong bất chỉ, tử dục dưỡng nhi thân bất đãi; mẹ già như chuối ba hương.
- Cho đoạn phản đề: cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng; ca dao chê lối sống không phụng dưỡng chết làm giỗ to; dưỡng nhi phòng lão.
Nhóm phản đề quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Bài nghị luận về hiếu thảo hay mất điểm ở phần phản đề vì người viết chỉ nói chung chung “phê phán những người bất hiếu”. Một câu ca dao đúng chỗ giúp đoạn phản đề có hình ảnh và có sức nặng, không cần lên giọng.
Câu mở vấn đề: bách thiện hiếu vi tiên, hiếu thuận hoàn sinh hiếu thuận tử
Bách thiện hiếu vi tiên là câu lưu truyền: trong trăm điều thiện, hiếu đứng đầu. Câu ngắn, dễ nhớ, rất hợp câu mở bài nghị luận hay câu mở lời phát biểu của con cháu. Câu mẫu: Ông bà ta dạy bách thiện hiếu vi tiên, trăm điều tốt thì chữ hiếu đứng đầu; một người không thương nổi cha mẹ mình thì khó mà thương ai khác cho thật. Lỗi hay gặp là đọc chệch thành “bách thiện hiếu vi tiền”, chữ tiên ở đây là trước, đứng đầu, không phải tiền bạc.
Hiếu thuận hoàn sinh hiếu thuận tử cũng là câu lưu truyền, nghĩa là người hiếu thuận rồi sẽ sinh ra đứa con hiếu thuận. Tiếng Việt có ý tương tự trong lời khuyên quen thuộc: mình đối xử với cha mẹ thế nào, con cái nhìn vào sẽ đối xử với mình như thế. Câu này hợp lời khuyên cho các cặp vợ chồng trẻ, hoặc đoạn kết bài nghị luận về chữ hiếu như một vòng nối các thế hệ. Câu mẫu: Con cái học chữ hiếu không qua sách mà qua mắt nhìn: hiếu thuận hoàn sinh hiếu thuận tử, bố mẹ thăm ông bà mỗi tuần thì đứa trẻ cũng sẽ nhớ đường về thăm bố mẹ.
Chỗ cần tránh: dùng câu thứ hai như lời hù doạ (“không hiếu thì con mày cũng bất hiếu”). Câu mang ý nêu gương, không phải trừng phạt.
Hiếu không chỉ là nuôi: ba câu Luận Ngữ cho luận điểm chính
Bất kính, hà dĩ biệt hồ. Trong Luận Ngữ, khi được hỏi về hiếu, Khổng Tử nói người đời nay cho rằng nuôi được cha mẹ là hiếu, nhưng chó ngựa cũng được nuôi, không kính thì lấy gì mà phân biệt. Ý chính: hiếu là nuôi kèm với kính. Câu hợp luận điểm phê phán việc chỉ gửi tiền về mà không hỏi han. Khi viết nên nói gọn ý, tránh chép nguyên vế so sánh với chó ngựa vào thiệp hay lời phát biểu, vì nghe nặng. Câu mẫu: Gửi tiền về cho mẹ là nuôi; gọi điện hỏi mẹ hôm nay ăn gì mới là kính. Sách xưa đã nói không kính thì nuôi cũng chưa phải hiếu.
Sắc nan. Cũng trong Luận Ngữ, hai chữ trả lời câu hỏi về hiếu: giữ được nét mặt vui vẻ, hoà nhã với cha mẹ mới là điều khó. Đây là câu ít người dùng nên rất có giá trong bài văn. Câu mẫu: Chăm cha ốm thì nhiều người làm được, giữ được nét mặt dịu dàng suốt mấy tháng chăm ấy mới khó; người xưa gọi là sắc nan. Hợp bài nghị luận, lời khuyên cho người đang chăm cha mẹ già.
Phụ mẫu chi niên, bất khả bất tri dã. Luận Ngữ: tuổi cha mẹ không thể không biết, một là để mừng (vì cha mẹ thọ), một là để lo (vì cha mẹ già thêm). Câu cho một chi tiết rất đời: nhiều người con không nhớ năm sinh của cha mẹ. Câu mẫu: Thử hỏi bao nhiêu bạn trong lớp nhớ đúng tuổi của mẹ? Người xưa dạy tuổi cha mẹ không thể không biết, vừa để mừng, vừa để lo.
Ở gần và thăm hỏi: phụ mẫu tại bất viễn du, thần hôn định tỉnh
Phụ mẫu tại, bất viễn du, du tất hữu phương (Luận Ngữ): cha mẹ còn thì không đi chơi xa, nếu đi phải có nơi chốn rõ ràng. Câu này hay bị trích nửa vế đầu để trách người đi làm xa, như thế là hiểu lệch. Vế sau “du tất hữu phương” mới là điểm chính: đi thì cha mẹ phải biết con ở đâu, làm gì, liên lạc thế nào. Áp vào hôm nay, câu hợp lời khuyên người trẻ đi làm ở TP Hồ Chí Minh, Hà Nội hay ra nước ngoài: đi được, nhưng đừng để cha mẹ không biết tin. Câu mẫu: Thời nay con cái đi xa là chuyện thường, nhưng câu du tất hữu phương vẫn đúng: mỗi tối một tin nhắn báo con đã về phòng trọ.
Thần hôn định tỉnh: sáng thăm hỏi, tối sửa chỗ nằm cho cha mẹ; chữ thần là sáng sớm, hôn là chiều tối. Đây là nếp chăm cha mẹ xưa, ngày nay dùng làm hình ảnh cho sự quan tâm đều đặn. Câu hợp lời phát biểu mừng thọ của con cháu, hoặc bài văn tả một người con chăm cha mẹ già. Câu mẫu: Mười năm nay, chú Hùng giữ nếp thần hôn định tỉnh: sáng pha ấm trà cho ông, tối kiểm tra màn cho ông rồi mới về phòng mình.
Hai câu này nên dùng cho người lớn hoặc khi mô tả người khác; học sinh dùng để nói về chính mình thì dễ khoa trương, vì chưa ai làm được trọn.
Câu về chữ kịp: thụ dục tĩnh và mẹ già như chuối ba hương
Thụ dục tĩnh nhi phong bất chỉ, tử dục dưỡng nhi thân bất đãi: cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng, con muốn phụng dưỡng mà cha mẹ chẳng đợi. Câu lưu truyền này nói về nỗi ân hận của người con muộn màng. Nó rất mạnh, nên hợp đoạn kết bài nghị luận hoặc phần lắng lại của một lời phát biểu, không hợp thiệp mừng thọ (nhắc chuyện cha mẹ không đợi trong ngày vui là kiêng). Câu mẫu: Đừng để đến khi cây muốn lặng mà gió chẳng ngừng mới vội về; cha mẹ không đợi được những lời hứa “để năm sau”.
Mẹ già như chuối ba hương, như xôi nếp một, như đường mía lau là ca dao ví mẹ già quý như ba thứ ngon nhất của nhà nông xưa: chuối ba hương, xôi nếp một, đường mía lau. Câu này nhẹ nhàng, trìu mến, hợp thiệp mừng thọ mẹ, chú thích ảnh bên mẹ già, lời mở trong buổi họp mặt gia đình. Câu mẫu: Mẹ năm nay tám mươi, với chúng con mẹ già như chuối ba hương, như xôi nếp một, như đường mía lau.
Hai câu cùng nói về cha mẹ già nhưng ngược giọng: câu đầu day dứt, câu sau trìu mến. Chọn theo dịp: ngày vui dùng ca dao, bài viết về trách nhiệm dùng câu Hán Việt.
Ba câu cho đoạn phản đề
Đoạn phản đề chỉ ra những biểu hiện đi ngược lòng hiếu thảo. Ba câu dưới giúp đoạn này có hình ảnh mà không thành lên lớp. Ca dao thường có nhiều dị bản, nên chỉ cần dẫn đúng ý.
| Câu | Ý phê phán | Nên đặt ở đâu | Cần tránh |
|---|---|---|---|
| Cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng, con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày | Con nuôi cha mẹ thì tính toán, so đo | Phản đề về việc chia nhau phụng dưỡng cha mẹ già | Đem ra nói thẳng trong họp gia đình, dễ thành trách móc |
| Ca dao chê cảnh lúc sống không cho ăn, lúc chết làm giỗ linh đình | Hiếu hình thức, trọng tiệc tùng hơn chăm lúc còn sống | Phản đề về chữ hiếu phô trương | Dùng trong lời phát biểu đám giỗ, rất phản cảm |
| Dưỡng nhi phòng lão (nuôi con để phòng lúc già) | Cách nhìn coi con là khoản dành dụm | Bàn luận mở rộng: hiếu không phải trả nợ | Dùng như lời khen, vì câu dễ bị hiểu là thực dụng |
Câu mẫu phản đề: Ca dao có câu cha mẹ nuôi con biển hồ lai láng, con nuôi cha mẹ tính tháng tính ngày. Hình ảnh mấy anh em chia lịch đón mẹ mỗi người một tháng, rồi đếm từng ngày cho công bằng, là điều câu ca dao ấy đã nói trước từ lâu. Với câu dưỡng nhi phòng lão, hãy nói rõ bạn không tán thành cách nhìn đó, để giám khảo thấy bạn dùng câu như một ý để phản bác.
Câu tự hỏi trước khi chèn câu về hiếu
Năm câu hỏi dưới đây lọc được phần lớn lỗi dùng sai chỗ, áp được cho bài văn, thiệp và bài đăng.
- Dịp này là ngày vui hay bài viết về trách nhiệm? Ngày vui thì tránh câu nói cha mẹ không đợi.
- Câu đang nói về mình hay về người khác? Câu nêu gương (thần hôn định tỉnh) nghe khoa trương khi tự nói về mình.
- Người đọc có hiểu phiên âm không? Nếu không, câu nghĩa phải đi ngay sau.
- Câu có vế nào nặng nề (chó ngựa, chết làm giỗ) cần lược khi nói trước đông người không?
- Bỏ câu trích đi, đoạn văn có yếu đi không? Không yếu đi thì bỏ.
Chữ hiếu là đề tài người Việt nghe nhiều từ nhỏ, nên người đọc rất nhạy với giọng lên lớp. Câu trích nào làm bạn nghe như đang dạy đời người khác thì nên đổi sang chi tiết thật.
Câu hỏi thường gặp
Bách thiện hiếu vi tiên nghĩa là gì?
Câu có nghĩa trong trăm điều thiện, hiếu đứng đầu. Chữ tiên ở đây là trước, đứng đầu. Câu hợp mở bài nghị luận về hiếu thảo hoặc mở lời phát biểu của con cháu trong buổi họp mặt gia đình, mừng thọ ông bà.
Câu phụ mẫu tại bất viễn du có nghĩa là không được đi làm xa không?
Không hẳn. Vế sau du tất hữu phương mới là ý chính: nếu đi thì phải cho cha mẹ biết nơi chốn rõ ràng. Áp vào hôm nay, câu nhắc người đi xa giữ liên lạc đều, không phải cấm đi làm ăn, học tập xa nhà.
Có nên dùng câu thụ dục tĩnh nhi phong bất chỉ trong thiệp mừng thọ không?
Không nên. Câu nói về nỗi ân hận khi cha mẹ đã mất, nhắc trong ngày vui là kiêng. Thiệp mừng thọ hợp với ca dao mẹ già như chuối ba hương hoặc các câu chúc thọ, còn câu này để dành cho bài văn, bài viết suy ngẫm.
Sắc nan là gì và dùng thế nào?
Sắc nan là lời trong Luận Ngữ, ý là giữ được nét mặt vui hoà với cha mẹ mới là điều khó. Câu ít người dùng nên tạo điểm nhấn cho bài nghị luận, nhất là đoạn bàn về thái độ khi chăm sóc cha mẹ già yếu, ốm đau.
Đoạn phản đề trong bài nghị luận về hiếu thảo nên viết gì?
Nên chỉ ra một hai biểu hiện cụ thể như chỉ gửi tiền mà không hỏi han, chia nhau nuôi cha mẹ theo kiểu tính toán, hay hiếu hình thức trọng tiệc tùng. Kèm một câu ca dao đúng ý, đoạn phản đề vừa có hình ảnh vừa không thành lời lên lớp.