Một bài văn nghị luận về công ơn cha mẹ chỉ cần hai đến ba câu Hán Việt đặt đúng luận điểm, và chín câu đáng chọn nhất là: sinh thành dưỡng dục, ân sâu nghĩa nặng, cù lao chín chữ, hạo thiên võng cực, thân thể phát phu thụ chi phụ mẫu, tử sinh tam niên nhiên hậu miễn ư phụ mẫu chi hoài, dưỡng nhi phương tri phụ mẫu ân, cùng hai câu thuần Việt đi kèm là công cha như núi Thái Sơn và cha sinh mẹ dưỡng.
Bài này viết cho học sinh làm văn nghị luận và người soạn bài nói trang trọng. Mỗi câu có phiên âm, nghĩa từng chữ khi cần, luận điểm nên đặt vào, câu văn mẫu và chỗ hay bị chấm sai. Phần cuối là dàn ý mẫu cho đề “Suy nghĩ về lòng biết ơn cha mẹ” chỉ rõ câu nào vào mở bài, câu nào vào thân bài, câu nào để dành cho phần liên hệ.
Bài nghị luận về công cha mẹ cần bao nhiêu câu Hán Việt
Giám khảo chấm bài nghị luận không cộng điểm theo số câu trích. Điều họ tìm là câu trích có làm rõ luận điểm hay không. Một bài lớp 9 dài khoảng hai trang giấy thi chịu được ba câu dẫn: một câu ở mở bài để gọi tên vấn đề, một câu ở thân bài làm lý lẽ, một câu ở phần liên hệ hoặc kết bài. Bài có năm, sáu câu Hán Việt liên tiếp thường bị nhận xét là “sa vào dẫn chứng, thiếu lập luận”.
Câu Hán Việt có lợi thế là gọn và trang trọng, nhưng có hai rủi ro. Thứ nhất là viết sai phiên âm, ví dụ “cù lao chính chữ” thay cho “chín chữ”, hoặc “hạo thiên võng cực” thành “hạo thiên vọng cực”. Thứ hai là dùng mà không giải nghĩa, khiến câu trích chỉ để trang trí. Quy tắc an toàn: câu Hán Việt nào vào bài cũng phải có nghĩa đi kèm ngay trong câu văn, và ít nhất một câu thuần Việt để bài không xa cách.
Vì thế bài này ghép mỗi nhóm câu Hán Việt với một câu thuần Việt tương ứng. Bạn chọn giọng theo đề: đề thiên về cảm xúc thì nghiêng về ca dao, đề thiên về lập luận thì nghiêng về câu Hán Việt có nguồn rõ.
Bốn chữ nền: sinh thành dưỡng dục, ân sâu nghĩa nặng
Sinh thành dưỡng dục. Sinh thành là sinh ra và làm cho nên người, dưỡng là nuôi, dục là dạy. Bốn chữ gói trọn công cha mẹ từ lúc sinh đến lúc con trưởng thành, nên rất hợp câu mở bài. Câu mẫu: Công sinh thành dưỡng dục của cha mẹ không chỉ là sinh ra và nuôi lớn, mà còn là dạy con biết cách làm người. Lỗi hay gặp: viết “sinh thành dưỡng dục” rồi lại giải thích “nuôi nấng dạy dỗ” ở câu sau, lặp ý. Giải nghĩa ngay trong câu đầu là đủ.
Ân sâu nghĩa nặng. Thành ngữ chỉ ơn lớn khó đền, dùng cho cha mẹ, thầy cô và người cưu mang mình. Trong bài nghị luận, câu này hợp làm câu chuyển ý từ phần giải thích sang phần bàn luận. Câu mẫu: Ân sâu nghĩa nặng ấy không đòi con trả bằng vật chất, mà bằng việc con sống cho tử tế. Đây là câu Việt hoá nên người đọc ở mọi lứa tuổi đều hiểu, không cần chú nghĩa.
Cha sinh mẹ dưỡng. Câu thuần Việt đi kèm cho giọng gần gũi hơn, thường nằm trong cụm “ơn cha sinh mẹ dưỡng”. Hợp thư cảm ơn, lời phát biểu của học sinh trong lễ tri ân cuối cấp. Câu mẫu: Chúng con lớn lên nhờ ơn cha sinh mẹ dưỡng, nhờ những bữa cơm không bao giờ thiếu phần con. Lưu ý: đừng hiểu cứng là chỉ cha sinh, chỉ mẹ nuôi; đây là cách nói song đôi, ý là cả hai cùng có công.
Cù lao chín chữ: chín chữ là gì, viết vào bài thế nào
Cù lao là khó nhọc vất vả. Chín chữ cù lao lấy từ bài thơ Lục Nga trong Kinh Thi, kể chín việc cha mẹ làm cho con. Mỗi chữ có vài cách giảng; bảng dưới theo cách giảng phổ biến trong sách Việt, đủ dùng cho bài văn.
| Chữ | Nghĩa | Gợi ý chi tiết đời thường |
|---|---|---|
| Sinh | Sinh ra | Ngày con chào đời |
| Cúc | Nâng đỡ, nuôi nấng | Bế con những tháng đầu |
| Phủ | Vuốt ve, vỗ về | Ru con ngủ |
| Súc | Cho bú mớm, nuôi cho no | Những bữa ăn dặm |
| Trưởng | Nuôi cho lớn | Đo chiều cao trên khung cửa |
| Dục | Dạy dỗ | Dạy con chào hỏi, cầm đũa |
| Cố | Trông nom, đoái hoài | Đứng chờ cổng trường |
| Phục | Theo sát, uốn nắn tính nết | Nhắc con khi con nói dối |
| Phúc | Che chở, ôm ấp | Thức canh khi con ốm |
Không cần chép cả chín chữ vào bài; liệt kê đủ chín thường làm đoạn văn thành bảng từ vựng. Cách hay hơn là nói “chín chữ cù lao” rồi chọn hai, ba chữ minh hoạ bằng chi tiết của chính bạn. Câu mẫu: Người xưa gói công cha mẹ trong chín chữ cù lao; với em, chữ “cố” là dáng mẹ đứng chờ ở cổng trường mỗi chiều mưa. Lỗi chính tả hay gặp: “cù lao” bị viết thành “cu lao” hoặc lẫn với cù lao là cồn đất giữa sông.
Hạo thiên võng cực và câu ca dao công cha như núi Thái Sơn
Hạo thiên võng cực cũng từ bài Lục Nga, nằm trong câu “dục báo chi đức, hạo thiên võng cực”: muốn đền đáp ơn đức ấy thì ơn như trời cao không cùng. Hạo thiên là trời rộng lớn, võng cực là không có giới hạn. Bốn chữ này rất trang trọng, thường thấy trên câu đối, bức hoành trong nhà thờ họ, nên hợp kết bài văn hoặc lời phát biểu trong lễ tri ân. Câu mẫu: Ơn cha mẹ, người xưa ví là hạo thiên võng cực, trời cao không cùng; mỗi người con chỉ có thể đền đáp từng chút một bằng cách sống tốt mỗi ngày.
Câu ca dao Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra là cặp thuần Việt tương ứng, dùng cùng một hình ảnh lớn lao của thiên nhiên. Câu này ai cũng thuộc, nên lợi thế là dễ đồng cảm, bất lợi là dễ thành sáo. Muốn dùng mà không sáo, hãy đẩy câu theo một hướng riêng: núi là thứ đứng yên che gió, nước là thứ chảy mãi không ngừng; cha che chở, mẹ chăm chút liên tục.
Chỗ hay sai: viết “Thái Sơn” thành “thái sơn” không hoa, hoặc nhầm thành núi Thái Bình. Thái Sơn là tên một ngọn núi ở Trung Quốc, viết hoa. Một lỗi khác là dùng cả hai câu (hạo thiên võng cực và công cha như núi Thái Sơn) cạnh nhau, vì cả hai cùng nói “ơn lớn như trời đất”; chọn một là đủ.
Hai câu cho luận điểm biết ơn bằng hành động
Thân thể phát phu, thụ chi phụ mẫu, bất cảm huỷ thương, hiếu chi thuỷ dã. Câu mở đầu sách Hiếu Kinh: thân thể, tóc da nhận từ cha mẹ, không dám làm tổn hại, đó là bước đầu của hiếu. Câu này rất hợp luận điểm “biết ơn cha mẹ bắt đầu từ việc giữ gìn bản thân”, áp vào các vấn đề gần với học sinh như đi xe máy không đội mũ bảo hiểm, thức khuya chơi game, tự làm tổn thương mình khi buồn. Câu mẫu: Người xưa dạy thân thể phát phu, thụ chi phụ mẫu; giữ cho mình lành lặn đã là cách đầu tiên để không phụ công cha mẹ. Lưu ý: tránh suy diễn câu này thành cấm đoán khắt khe như không được cắt tóc; đó là cách hiểu xưa, không hợp bài nghị luận hôm nay.
Tử sinh tam niên, nhiên hậu miễn ư phụ mẫu chi hoài. Câu trong sách Luận Ngữ: con sinh ra ba năm mới rời khỏi vòng tay cha mẹ. Câu này cho bạn một con số cụ thể để lập luận: ba năm đầu đời, con hoàn toàn sống nhờ cha mẹ. Câu mẫu: Ba năm đầu đời, như sách xưa nói, con chưa rời vòng tay cha mẹ được ngày nào; vậy mà lớn lên, có khi cả tuần con không gọi về nhà một cuộc. Câu dài, nên trong bài chỉ cần dẫn nghĩa, có thể lược phiên âm.
Dưỡng nhi phương tri phụ mẫu ân: câu cho phần liên hệ bản thân
Dưỡng nhi phương tri phụ mẫu ân là câu lưu truyền, nghĩa là có nuôi con mới biết ơn cha mẹ. Câu ca dao lên non mới biết non cao, nuôi con mới biết công lao mẫu từ mang cùng ý và đã được giải ở bài câu nói hay về mẹ. Câu Hán Việt này hợp người lớn viết, như bài phát biểu của phụ huynh, thư của người con đã có gia đình.
Với học sinh, câu này vẫn dùng được nếu đổi góc nhìn: thay vì nói “khi nuôi con em mới hiểu”, hãy nói “em chưa nuôi con, nên em chưa hiểu hết”. Câu mẫu cho phần liên hệ: Người xưa nói dưỡng nhi phương tri phụ mẫu ân, có nuôi con mới biết ơn cha mẹ. Em chưa đến tuổi ấy, nên điều em làm được là đừng đợi đến lúc ấy mới hiểu: rửa bát sau bữa tối, hỏi mẹ một câu khi mẹ về muộn.
Cách xoay này biến câu trích thành chỗ dựa cho hành động cụ thể, đúng với yêu cầu “rút ra bài học cho bản thân” của đề nghị luận xã hội. Giám khảo thường đánh giá cao phần liên hệ có việc làm cụ thể hơn là phần liên hệ chỉ có lời hứa chung chung.
Dàn ý mẫu: đặt từng câu vào bài nghị luận về lòng biết ơn cha mẹ
Đề giả định: “Suy nghĩ của em về lòng biết ơn cha mẹ”, bài văn khoảng 600 chữ lớp 9. Dàn ý dưới chỉ ra vị trí của từng câu; bạn chỉ chọn ba câu trong số này.
- Mở bài: dẫn câu sinh thành dưỡng dục hoặc công cha như núi Thái Sơn, nêu vấn đề lòng biết ơn.
- Giải thích: biết ơn là ghi nhớ và đền đáp; dùng ân sâu nghĩa nặng để chuyển ý.
- Chứng minh: chọn hai, ba chữ trong cù lao chín chữ, minh hoạ bằng chi tiết thật của gia đình em.
- Bàn luận: biết ơn bằng hành động; dẫn thân thể phát phu cho ý giữ gìn bản thân.
- Phản đề: phê phán lối sống vô tâm, coi sự hy sinh của cha mẹ là đương nhiên; không cần câu trích, dùng ví dụ.
- Liên hệ: dẫn dưỡng nhi phương tri phụ mẫu ân theo cách xoay ở mục trên.
- Kết bài: một câu tự viết, hoặc hạo thiên võng cực nếu mở bài dùng ca dao.
Điểm cần nhớ: mở bài và kết bài nên đổi giọng cho nhau. Mở bằng ca dao thì kết bằng Hán Việt, mở bằng Hán Việt thì kết bằng câu của chính bạn. Như vậy bài có nhịp, không lặp một kiểu trích từ đầu đến cuối.
Câu hỏi thường gặp
Cù lao chín chữ gồm những chữ nào?
Theo bài Lục Nga trong Kinh Thi, chín chữ là sinh, cúc, phủ, súc, trưởng, dục, cố, phục, phúc, nói về các việc sinh ra, nuôi nấng, vỗ về, dạy dỗ, trông nom và che chở con. Mỗi chữ có vài cách giảng, bài văn chỉ cần nêu tổng quát và minh hoạ vài chữ.
Hạo thiên võng cực nghĩa là gì?
Hạo thiên là trời cao rộng, võng cực là không có giới hạn. Cả cụm nghĩa là ơn cha mẹ lớn như trời cao không cùng, khó đền đáp hết. Cụm này trang trọng, hợp kết bài văn hoặc lời phát biểu trong lễ tri ân, ít hợp thiệp vui.
Có nên viết chữ Hán vào bài thi văn không?
Không cần và không nên nếu bạn không chắc chắn từng nét. Bài thi chấm nội dung và lập luận; phiên âm Hán Việt kèm nghĩa là đủ. Viết sai chữ Hán còn bị đánh giá thiếu cẩn thận hơn là không viết.
Một bài nghị luận nên dùng bao nhiêu câu trích về cha mẹ?
Bài khoảng 600 chữ nên dùng hai đến ba câu, đặt ở mở bài, thân bài và phần liên hệ hoặc kết bài. Nhiều hơn thế, bài dễ bị nhận xét là nặng dẫn chứng mà thiếu lý lẽ của chính người viết.
Câu thân thể phát phu có lỗi thời không?
Phần cốt lõi không lỗi thời: giữ gìn sức khoẻ, an toàn của bản thân là cách tôn trọng công cha mẹ. Chỉ những cách hiểu cứng nhắc thời xưa mới không hợp, nên khi dùng hãy áp vào tình huống hiện đại như đội mũ bảo hiểm hay ngủ đủ giấc.
Câu công cha như núi Thái Sơn có bị coi là sáo không?
Câu chỉ sáo khi đứng một mình ở mở bài rồi bỏ đó. Nếu bạn khai triển hình ảnh núi và nước thành ý riêng, hoặc gắn với một chi tiết của gia đình mình, câu vẫn có sức nặng như thường.