BatBien.comBất Biến
Câu hay về thành công và thất bại

Câu Hán Việt về khiêm tốn khi thành công: 9 câu kèm nghĩa và cách dùng

Mãn chiêu tổn khiêm thụ ích, vật cực tất phản, nguyệt mãn tắc khuy, công thành thân thoái… Chín câu nhắc khiêm tốn lúc thành công, kèm câu mẫu và sắc thái.

A ripe golden rice field bending low in the wind at sunset, an elderly farmer seen from behind walking along the narrow dike, wide shot, warm amber light

Chín câu nhắc khiêm tốn khi thành công gồm năm câu Hán Việt (mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích; vật cực tất phản; nguyệt mãn tắc khuy; công thành thân thoái; đắc ý vong hình), một câu Hán Việt có bản tiếng Việt quen (nhân ngoại hữu nhân, thiên ngoại hữu thiên: núi cao còn có núi cao hơn) và ba câu thuần Việt (bông lúa chín cúi đầu, thùng rỗng kêu to, cây cao gió lớn). Nhóm này có một điểm khó: cùng một câu, tự nói về mình thì là khiêm tốn, đem nói người khác thì thành lời răn, thậm chí thành mỉa.

Vì vậy bài xếp câu theo người dùng: câu tự nhắc mình, câu nhắc người khác một cách tế nhị, câu dùng để bàn luận chung trong bài văn. Mỗi câu có nghĩa, câu mẫu, sắc thái; cuối bài là cách nói lời nhận giải sao cho khiêm mà không giả và mấy lỗi hay gặp.

Bốn câu tự nhắc mình khi vừa đạt được điều gì

Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích. Nghĩa: tự mãn thì chuốc lấy tổn hại, khiêm tốn thì nhận được lợi ích. Câu trong sách Kinh Thư. Đây là câu “chuẩn” nhất của nhóm, hợp lời tự nhắc trong bài đăng sau khi nhận giải, câu ghi đầu sổ tay, câu kết bài phát biểu nhận thưởng. Câu mẫu: “Giải nhất năm nay là của cả nhóm, còn em giữ cho mình câu mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích để năm sau còn học thêm.” Chỗ dễ sai: viết “mãn chiêu tổn, khiêm thọ ích”. Chữ đúng là “thụ” nghĩa là nhận.

Nhân ngoại hữu nhân, thiên ngoại hữu thiên. Nghĩa: ngoài người còn có người, ngoài trời còn có trời; tiếng Việt quen nói “núi cao còn có núi cao hơn”. Hợp khi vừa thắng ở cấp nhỏ và sắp lên cấp lớn hơn. Câu mẫu: “Đỗ thủ khoa của trường là niềm vui, nhưng lên cấp tỉnh mới thấy núi cao còn có núi cao hơn.” Tự nói thì khiêm; nói với người khác dễ nghe như dội nước lạnh, cần giọng đùa hoặc nói riêng.

Công thành thân thoái. Nghĩa: việc thành thì lui thân, không bám lấy công. Ý này có từ sách Đạo Đức Kinh. Hợp lời của người lãnh đạo khi rời vị trí, người sáng lập trao lại câu lạc bộ, trưởng nhóm kết thúc dự án. Câu mẫu: “Câu lạc bộ đã đủ người giỏi tiếp quản, chị chọn công thành thân thoái, lui về làm cố vấn.” Sắc thái: trang trọng và có độ lùi, không hợp học sinh vừa thắng một cuộc thi rồi nói mình “thân thoái”.

Bông lúa chín là bông lúa cúi đầu. Câu lưu truyền, không rõ tác giả. Nghĩa đen: lúa càng chín hạt càng nặng, bông càng cúi. Nghĩa bóng: người càng giỏi càng khiêm nhường. Hình ảnh đẹp, hợp chú thích ảnh, lời thầy cô nhắn học trò giỏi, thiệp mừng tốt nghiệp. Câu mẫu: “Cô mong con mãi là bông lúa chín biết cúi đầu, giỏi thêm bao nhiêu cũng vẫn chào hỏi mọi người như ngày đầu.”

Ba câu nhắc người khác, cần nói cho tế nhị

Đắc ý vong hình. Nghĩa: đắc ý quá mà quên mất mình là ai, quên giữ dáng điệu. Dùng để nhắc ai đó vui quá trớn sau thành công. Câu mẫu: “Thắng giải xong, cả đội hò hét suốt buổi tiệc, thầy chỉ nói một câu: đừng đắc ý vong hình.” Sắc thái: phê bình, nên chỉ hợp người có vai trên nói với người dưới, hoặc bạn thân nói đùa. Viết công khai về một người cụ thể là thành chê.

Thùng rỗng kêu to. Nghĩa: thùng không có gì bên trong thì gõ kêu to. Nghĩa bóng: người ít thực chất hay khoe khoang. Câu khá nặng, đừng nói thẳng vào một người. Hợp đoạn phê phán chung trong bài nghị luận. Câu mẫu: “Trên mạng xã hội, những bài khoe thành tích ồn ào nhất nhiều khi lại là thùng rỗng kêu to.” Muốn tự nhắc mình thì đổi thành “muốn đừng là cái thùng rỗng”.

Cây cao gió lớn (thụ đại chiêu phong). Nghĩa: cây càng cao càng hứng nhiều gió. Nghĩa bóng: người càng nổi bật càng dễ bị soi xét, ganh ghét. Câu này không chê, mà nhắc người thành công cẩn trọng. Câu mẫu: “Lên trưởng phòng ở tuổi ba mươi, anh nhớ cây cao gió lớn, việc gì cũng làm cho rõ ràng giấy tờ.” Sắc thái: hơi dè dặt, đừng dùng trong thiệp chúc mừng vì nghe như báo trước điều xấu.

Hai câu cho phần bàn luận trong bài văn

Vật cực tất phản. Nghĩa: sự vật đến cực điểm thì quay ngược lại. Hợp phần lý giải vì sao kiêu ngạo dẫn đến thất bại, hoặc vì sao thành công rực rỡ dễ kèm sa sút. Câu mẫu: “Vật cực tất phản, đội bóng vô địch ba năm liền bắt đầu coi thường đối thủ, và mùa thứ tư họ dừng ở vòng bảng.” Chỗ dễ sai: dùng câu này như lời trù ẻo với người đang thành công. Dùng cho phân tích chung, không nhắm vào ai.

Nguyệt mãn tắc khuy (trăng tròn rồi khuyết). Nghĩa: trăng tròn đầy thì bắt đầu khuyết. Gần nghĩa “vật cực tất phản” nhưng hình ảnh mềm hơn, hợp văn tả, bài tản văn, chú thích ảnh trăng rằm. Câu mẫu: “Bà vẫn bảo trăng tròn rồi khuyết, nên những ngày nhà mình vui nhất là lúc bà dặn con cháu sống chừng mực.” Trong một bài chỉ dùng một trong hai câu, vì ý gần như trùng.

Đặt câu khiêm tốn trong bài văn nghị luận

Đề hay gặp là “Suy nghĩ về đức tính khiêm tốn” hoặc “Bàn về câu nói: Khiêm tốn bao nhiêu cũng không đủ, tự kiêu một chút cũng thừa”. Với cả hai, câu trích nên chia đều cho ba phần chứ đừng dồn hết vào mở bài. Phần giải thích hợp với “mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích”, vì câu này nêu được cả hai mặt: tự mãn hại gì, khiêm tốn lợi gì. Phần bàn luận hợp với “nhân ngoại hữu nhân, thiên ngoại hữu thiên”, vì nó nói lý do khiến người hiểu biết thật sự tự khắc khiêm tốn: càng đi xa càng thấy người giỏi hơn mình.

Phần phản đề nên có hai hướng. Hướng một là phê phán kiêu ngạo, dùng “vật cực tất phản” hoặc “đắc ý vong hình” kèm một dẫn chứng thật, như một đội tuyển thắng liền mấy mùa rồi chủ quan. Hướng hai, ít bài làm được, là phê phán khiêm tốn giả: người luôn miệng “em còn kém lắm” nhưng không nhận góp ý nào. Hướng này giúp bài có chiều sâu hơn hẳn mà không cần thêm câu trích, chỉ cần một ví dụ đời thường.

Phần bài học nên dừng ở một việc làm cụ thể: hỏi lại thầy chỗ mình sai sau khi đạt giải, chia công cho bạn cùng nhóm khi được khen. Đến đây không cần câu trích nữa; một câu trích đặt ở cuối thường kéo bài về giọng khẩu hiệu.

Cùng một câu, đổi người nói là đổi nghĩa

Nhóm câu khiêm tốn có một bẫy: nghĩa của nó đổi theo người nói. Bảng dưới cho thấy cùng câu, nói về mình và nói về người khác khác nhau ra sao.

CâuTự nói về mìnhNói về người khác
Núi cao còn có núi cao hơnKhiêm tốn, sẵn lòng học thêmCó thể nghe như hạ thấp thành tích của họ
Bông lúa chín cúi đầuHơi tự khen (ngầm nhận mình là lúa chín)Lời khen và lời dặn nhẹ nhàng
Đắc ý vong hìnhLời tự kiểm, ít ai dùngLời phê bình, cần đúng vai
Thùng rỗng kêu toLời tự nhắc, chấp nhận đượcLời chê nặng, tránh nói thẳng
Công thành thân thoáiLời từ biệt đẹp khi rời vị tríCó thể nghe như mời người ta nghỉ

Để ý dòng “bông lúa chín cúi đầu”: câu này nói về người khác thì đẹp, tự nói về mình lại vô tình tự khen. Đây là câu nên để thầy cô, cha mẹ dành cho bạn, không phải câu bạn đăng dưới ảnh nhận giải của mình.

Nói lời nhận giải cho khiêm mà không giả

Khiêm tốn giả dễ nhận ra hơn kiêu ngạo. Lời nhận giải ngắn của học sinh, nhân viên xuất sắc có thể đi theo bốn bước sau, chỉ cần một câu trích.

  1. Nhận thành quả thẳng thắn. Nói “em rất vui” chứ đừng mở bằng “em không xứng đáng”. Phủ nhận thành quả của mình là gián tiếp phủ nhận người chấm.
  2. Gọi tên người đã giúp. Một hai cái tên cụ thể (cô giáo hướng dẫn, bạn cùng nhóm) đáng giá hơn lời cảm ơn chung chung.
  3. Nói điều mình chưa giỏi. Một điểm yếu thật, ví dụ phần thuyết trình còn run. Đây mới là chỗ câu “núi cao còn có núi cao hơn” hay “mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích” đứng vững.
  4. Kết bằng việc tiếp theo. Một mục tiêu nhỏ cho kỳ sau. Không cần câu trích thứ hai.

Câu tự hỏi trước khi nói: nếu bỏ câu trích đi, lời của mình có còn khiêm tốn không? Nếu chỉ câu trích là khiêm còn phần còn lại toàn kể công, người nghe sẽ thấy rõ độ vênh.

Khiêm tốn thật và khiêm tốn giả: dấu hiệu nhận ra

Khiêm tốn thật nhận thành quả, khiêm tốn giả chối thành quả. Người khiêm tốn thật nói “em vui vì kết quả này” rồi mới nói đến phần còn thiếu. Người khiêm tốn giả nói “em chẳng làm gì cả” để chờ người khác khen thêm.

Khiêm tốn thật có chi tiết, khiêm tốn giả chung chung. Câu “em còn nhiều thiếu sót” không nói được gì. Câu “phần trả lời câu hỏi phụ của em còn lúng túng” cho thấy người nói đã tự nhìn lại thật.

Khiêm tốn thật chia công có tên, khiêm tốn giả cảm ơn chung. Gọi đích danh người giúp mình là một cách khiêm tốn đo được. “Cảm ơn tất cả mọi người” là lời lịch sự, chưa phải khiêm tốn.

Khiêm tốn thật nghe góp ý, khiêm tốn giả chỉ nói. Phép thử chính xác nhất không nằm ở lời phát biểu mà ở lúc có người góp ý sau đó. Câu trích về khiêm tốn trong lời nhận giải chỉ có giá trị khi việc làm sau đó khớp với nó.

Câu trích không thay được thái độ. Chèn “mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích” vào bài đăng nhận giải mà phần còn lại là kể công thì người đọc thấy rõ độ vênh. Thà bỏ câu trích, giữ một lời cảm ơn có tên người cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

“Mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích” nghĩa là gì?

Câu Hán Việt nghĩa là tự mãn thì chuốc lấy thiệt hại, khiêm tốn thì được lợi ích. Câu có trong sách Kinh Thư, hay dùng để tự nhắc mình sau thành công, hoặc làm câu kết cho bài phát biểu nhận thưởng.

“Vật cực tất phản” có phải câu xấu không?

Không. Câu chỉ nói một quy luật: sự vật đến cực điểm thì đổi chiều. Nó dùng tốt trong phân tích, ví dụ vì sao tự mãn dẫn đến sa sút. Chỉ nên tránh nói câu này trực tiếp với người đang mừng thành công, vì nghe như báo điềm gở.

Có nên đăng “bông lúa chín là bông lúa cúi đầu” dưới ảnh nhận giải của mình?

Không nên. Câu này ngầm ví người được nói đến là bông lúa chín, tức người giỏi; tự đăng về mình là vô tình tự khen. Câu hợp hơn khi thầy cô, cha mẹ viết cho con em, hoặc bạn viết cho người khác.

“Công thành thân thoái” dùng khi nào?

Dùng khi một người hoàn thành việc rồi chủ động lui ra, không giữ lấy vị trí hay công lao, như người sáng lập trao lại câu lạc bộ, trưởng nhóm kết thúc nhiệm kỳ. Câu trang trọng, hợp lời chia tay, không hợp học sinh vừa thắng cuộc thi.

Khác nhau giữa “đắc ý vong hình” và “thùng rỗng kêu to” là gì?

“Đắc ý vong hình” nói người có thành quả thật nhưng vui quá mà quên giữ mình. “Thùng rỗng kêu to” nói người ít thực chất mà hay khoe. Câu đầu là lời nhắc, câu sau là lời chê nặng hơn nhiều.

Câu nào nhắc khiêm tốn hợp thiệp chúc mừng tốt nghiệp?

“Bông lúa chín là bông lúa cúi đầu” hợp nhất khi người viết là thầy cô, cha mẹ hay anh chị. Tránh “cây cao gió lớn” hay “vật cực tất phản” trong thiệp, vì giữa lời chúc mà nhắc chuyện gió lớn, chuyện suy là lạc giọng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138