Câu Hán Việt quen nhất về tự xét mình là “tiên trách kỷ, hậu trách nhân” (trách mình trước, trách người sau) và “ngô nhật tam tỉnh ngô thân” (mỗi ngày ta tự xét mình ba lần). Muốn nói về học theo người tốt và tự soi lỗi mình, dùng “kiến hiền tư tề”; muốn nói về biết mình, dùng “tự tri giả minh”.
Nhóm câu này hợp với đề nghị luận về tự phê bình, tự hoàn thiện, và với những bài đăng cuối năm nhìn lại bản thân. Bài này có 10 câu: sáu câu Hán Việt và bốn câu thuần Việt cùng ý. Xuất xứ chỉ ghi một câu cho mỗi câu cần; phần chính là cách đặt câu vào bài cho có trọng lượng.
Bốn câu về soi lại mình trước khi trách người
Tiên trách kỷ, hậu trách nhân
Trách mình trước, trách người sau. Khi có chuyện không như ý, việc đầu tiên là xem phần lỗi của mình. Hợp với bài nghị luận về trách nhiệm cá nhân, lời tự nhắc của trưởng nhóm sau một dự án hỏng.
Câu mẫu: Nhóm thuyết trình bị điểm thấp, em định trách bạn làm slide chậm, rồi nhớ câu tiên trách kỷ hậu trách nhân: chính em đã giao việc muộn ba ngày.
Câu dành để tự nhắc. Dùng câu này để bảo người khác “anh phải trách mình trước” là đảo ngược tinh thần của nó.
Ngô nhật tam tỉnh ngô thân
Mỗi ngày ta tự xét mình ba lần. Lời của Tăng Tử trong sách Luận ngữ; ba điều ông tự hỏi là làm việc cho người có hết lòng không, với bạn có giữ chữ tín không, điều thầy dạy có ôn luyện không. Hợp với bài văn về thói quen tự nhìn lại, bài đăng về viết nhật ký.
Câu mẫu: Mỗi tối trước khi ngủ, em tự hỏi ba câu, hôm nay có làm ai buồn không, có làm hết việc không, có học được gì không; người xưa gọi là ngô nhật tam tỉnh ngô thân.
Ba câu hỏi của chính Tăng Tử là chi tiết làm bài văn có chiều sâu, nhưng chỉ nêu ngắn, đừng biến thành bài giảng sách cổ.
Trông người lại ngẫm đến ta
Nhìn người khác rồi suy ngẫm về mình. Câu thuần Việt cùng tinh thần với các câu trên, giọng nhẹ hơn. Hợp với bài văn kể chuyện, lời khuyên con cháu, chú thích ảnh.
Câu mẫu: Thấy bạn cùng lớp vừa học vừa đi làm phụ mẹ, trông người lại ngẫm đến ta, em bớt than mệt hẳn.
Câu có thể ngầm so sánh; dùng để khen người khác và nhắc mình, không dùng để hạ thấp ai.
Gậy ông đập lưng ông
Cây gậy của ông lại đập vào lưng ông. Mưu hại người khác lại quay về hại chính mình. Hợp với bình luận nhân vật trong văn học, câu chốt đoạn kể chuyện có kết cục ngược.
Câu mẫu: Tung tin sai về bạn để được chọn vào đội, cuối cùng chính cậu ấy bị loại vì cô phát hiện ra; gậy ông đập lưng ông.
Câu mang ý chê và có chút hả hê; trong bài nghị luận đặt sau dẫn chứng, đừng dùng để nói về một người thật bạn quen.
Ba câu về học theo người tốt và biết mình
Kiến hiền tư tề. Thấy người hiền thì nghĩ cách cho bằng. Câu trong Luận ngữ, vế sau là “kiến bất hiền nhi nội tự tỉnh”: thấy người không hiền thì tự xét trong lòng mình. Cả câu nói hai việc: học theo cái tốt, và lấy cái xấu của người làm gương soi mình. Câu mẫu: Thấy bạn lớp trưởng luôn ghi chép cẩn thận, em tập ghi theo; thấy bạn khác hay hứa suông, em xem lại mình; kiến hiền tư tề, kiến bất hiền nhi nội tự tỉnh. Vế sau quan trọng không kém: nó biến việc chê người thành việc soi mình.
Tri nhân giả trí, tự tri giả minh. Biết người là khôn, biết mình là sáng. Câu trong Đạo Đức Kinh. Biết người khác cần sự tinh ý, nhưng hiểu đúng chính mình mới là sáng suốt thật. Câu mẫu: Chọn ngành học, em đọc rất nhiều về các ngành, nhưng khó nhất là trả lời mình thật sự thích gì; tự tri giả minh. Hợp với bài văn hướng nghiệp, bài đăng về chọn ngành, chọn trường.
Quân tử thận độc. Người quân tử thận trọng cả khi ở một mình. Ý trong sách Đại học và Trung dung. Không ai nhìn vẫn giữ mình như khi có người nhìn. Câu mẫu: Thi trực tuyến ở nhà, không ai giám sát, em vẫn gấp sách lại; quân tử thận độc là ở những lúc như thế. Câu hợp với bài về trung thực trong thi cử, về kỷ luật tự giác; giải nghĩa “thận độc” vì phần lớn người đọc chưa gặp từ này.
Ba câu về nhân cách quý hơn vẻ ngoài
Tốt gỗ hơn tốt nước sơn. Gỗ tốt quý hơn lớp sơn đẹp. Phẩm chất bên trong quý hơn vẻ ngoài. Câu mẫu: Chiếc tủ cũ của bà đã bong sơn nhưng gỗ còn chắc, như bà vẫn nói, tốt gỗ hơn tốt nước sơn. Hợp với bài văn về vẻ đẹp con người, lời khuyên chọn bạn.
Cái nết đánh chết cái đẹp. Tính nết tốt hơn hẳn nhan sắc. Câu mẫu: Bạn ấy không phải người nổi bật nhất lớp, nhưng ai cũng quý vì hiền và chu đáo; cái nết đánh chết cái đẹp. Câu có thể bị hiểu là chê ngoại hình của người được khen; dùng khi khen chung, không đặt cạnh nhận xét về vẻ ngoài của ai.
Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ. Sửa mình, rồi lo cho nhà, rồi mới đến việc nước, việc thiên hạ. Ý trong sách Đại học. Nhấn mạnh trật tự: muốn làm việc lớn phải bắt đầu từ sửa chính mình. Câu mẫu: Muốn làm lớp trưởng tốt, trước hết em phải đi học đúng giờ; tu thân trước rồi mới nói đến chuyện khác. Trong bài văn đời thường, thường chỉ dùng vế “tu thân, tề gia” cho gần; trích cả bốn vế thì giải thích rõ trật tự.
Chọn câu theo đề bài
Đề bài về tự xét mình có nhiều dạng; mỗi dạng hợp một nhóm câu khác nhau:
| Dạng đề | Câu chính | Câu phụ |
|---|---|---|
| Nghị luận về tự phê bình | Tiên trách kỷ, hậu trách nhân | Ngô nhật tam tỉnh ngô thân |
| Nghị luận về học hỏi từ người khác | Kiến hiền tư tề | Trông người lại ngẫm đến ta |
| Nghị luận về hiểu bản thân, chọn hướng đi | Tự tri giả minh | Kiến hiền tư tề |
| Nghị luận về vẻ đẹp tâm hồn | Tốt gỗ hơn tốt nước sơn | Cái nết đánh chết cái đẹp |
| Nghị luận về tính tự giác | Quân tử thận độc | Tu thân, tề gia |
| Bài đăng nhìn lại cuối năm | Trông người lại ngẫm đến ta | Ngô nhật tam tỉnh ngô thân |
Dùng một câu chính và tối đa một câu phụ. Bài đăng cá nhân thì một câu là đủ. Thêm câu thứ ba thì bài nghiêng sang trưng bày vốn chữ hơn là nhìn lại mình.
Lỗi hay gặp và cách tự kiểm
Lỗi phổ biến nhất ở chủ đề này là người viết dùng câu tự xét mình để xét người khác. Một bài văn về “tiên trách kỷ” mà cả bài kể lỗi của bạn bè là đã đi ngược đề. Cách tự kiểm: đếm xem trong bài có bao nhiêu câu nói về lỗi của chính bạn. Nếu không có câu nào, bài chưa đạt.
Lỗi thứ hai là dùng quá nhiều câu Hán Việt khó trong một đoạn. “Ngô nhật tam tỉnh ngô thân”, “kiến hiền tư tề”, “quân tử thận độc” đứng cạnh nhau khiến người đọc phải dừng lại giải mã ba lần. Mỗi đoạn một câu, giải nghĩa ngay sau.
Lỗi thứ ba là chép sai: “tiên trách kỷ hậu trách nhân” không phải “tiền trách kỷ”; “tam tỉnh” là xét ba lần, không phải “tam tĩnh”. Chữ “tỉnh” ở đây cùng nghĩa với “tỉnh” trong “tự tỉnh”, “phản tỉnh”.
Lỗi thứ tư là kết bài bằng lời hứa lớn. Bài về tự xét mình nên kết bằng một thói quen nhỏ và đo được, như viết ba dòng nhật ký mỗi tối, hay trước khi trách ai thì đợi đến hôm sau.
Dùng cho bài đăng nhìn lại cuối năm
Cuối năm là lúc nhiều người viết bài nhìn lại bản thân, và các câu tự xét mình xuất hiện dày đặc. Vấn đề là đa số bài chỉ liệt kê thành tích rồi chèn “ngô nhật tam tỉnh ngô thân” ở cuối, trong khi câu này nói về việc tự hỏi mỗi ngày, không phải tổng kết.
Cách dùng khớp hơn: chọn một điều bạn đã làm sai trong năm và kể ngắn bạn nhận ra nó thế nào. Câu “tiên trách kỷ, hậu trách nhân” hợp nếu bạn từng đổ lỗi cho người khác rồi mới nhận ra phần mình. Câu “trông người lại ngẫm đến ta” hợp nếu bạn học được điều gì đó từ một người cụ thể. Câu “tự tri giả minh” hợp nếu năm qua bạn đổi hướng học, hướng làm sau khi hiểu mình hơn.
Câu mẫu cho bài đăng: Năm nay em học được nhiều nhất từ một lần thất hứa với bạn; tiên trách kỷ, hậu trách nhân, câu ấy em đọc từ lâu mà đến giờ mới thật hiểu.
Không cần nhiều câu. Một câu trích, một chuyện thật và một điều sẽ làm khác đi trong năm tới là đủ cho một bài nhìn lại có người đọc đến cuối.
Giải nghĩa câu Hán Việt trong bài văn: ba bước gọn
Nhóm câu này phần lớn là Hán Việt, nhiều câu người đọc chưa từng gặp. Giải nghĩa dài thì bài lan man, không giải thì người đọc bỏ qua. Cách giải gọn trong bài văn:
- Viết phiên âm, ngay sau đó là nghĩa trong ngoặc hoặc sau dấu phẩy, không xuống dòng.
- Một câu nói câu ấy nhắc điều gì trong đời thường, bằng ví dụ của chính bạn, không chép định nghĩa.
- Xuất xứ, nếu cần, gói trong nửa câu: “lời Tăng Tử trong Luận ngữ”, “câu trong Đạo Đức Kinh”. Không kể tiểu sử, không bàn tư tưởng.
Ba bước chỉ tốn hai đến ba câu văn. Nếu phần giải nghĩa của bạn dài hơn thế, bạn đang viết bài khảo cứu chứ không phải dùng câu trích.
Ví dụ gọn: Tăng Tử dặn ngô nhật tam tỉnh ngô thân, mỗi ngày ta tự xét mình ba lần; với em, đó là năm phút trước khi ngủ tự hỏi hôm nay đã làm ai buồn chưa. Một câu văn đã đủ cả phiên âm, nghĩa, xuất xứ và ví dụ.
Câu hỏi thường gặp
Tiên trách kỷ hậu trách nhân nghĩa là gì?
Câu nghĩa là trách mình trước, trách người sau. Khi có việc không như ý, trước hết hãy xem phần lỗi của mình rồi mới xét đến người khác. Câu dùng để tự nhắc, không dùng để bắt người khác nhận lỗi.
Ngô nhật tam tỉnh ngô thân là của ai?
Đây là lời của Tăng Tử, học trò của Khổng Tử, chép trong sách Luận ngữ. Câu nghĩa là mỗi ngày ta tự xét mình ba lần, về việc làm cho người có hết lòng không, với bạn có giữ chữ tín không và điều thầy dạy có ôn luyện không.
Kiến hiền tư tề nghĩa là gì?
Kiến hiền tư tề nghĩa là thấy người hiền thì nghĩ cách cho bằng. Vế sau là kiến bất hiền nhi nội tự tỉnh, nghĩa là thấy người không hiền thì tự xét lại mình. Cả câu hợp với bài văn về học hỏi từ người khác.
Quân tử thận độc là gì?
Quân tử thận độc nghĩa là người quân tử thận trọng cả khi ở một mình, không ai nhìn vẫn giữ mình như khi có người. Câu hợp với bài nghị luận về tính tự giác, trung thực trong thi cử hay làm việc từ xa.
Bài văn về tự phê bình nên dùng câu nào?
Câu chính nên là tiên trách kỷ, hậu trách nhân, thêm ngô nhật tam tỉnh ngô thân làm câu phụ. Quan trọng hơn câu trích là trong bài phải có ít nhất một lỗi thật của chính người viết và cách đã sửa.