Bài phát biểu khai giảng hợp nhất với những câu nói về sự khởi đầu, về việc học là quá trình mài giũa lâu dài và về lễ nghĩa đi trước chữ nghĩa: “Vạn sự khởi đầu nan”, “Ngọc bất trác, bất thành khí”, “Tiên học lễ, hậu học văn”. Dưới đây là 9 câu xếp theo vị trí trong bài (mở đầu, giữa bài, kết thúc), mỗi câu có nghĩa, người nên dùng, một câu văn mẫu viết sẵn và chỗ dễ dùng lệch.
Lễ khai giảng thường chỉ cho mỗi người phát biểu ba đến năm phút, học sinh đứng dưới nắng, phụ huynh đứng phía sau. Vì vậy một bài chỉ nên dùng hai, cùng lắm ba câu trích: một câu mở để gợi không khí, một câu giữa để chốt ý chính, một câu kết để học sinh mang về. Chọn ít mà đúng chỗ thì câu trích mới có sức nặng; rải năm sáu thành ngữ liền nhau nghe như đọc lại sách giáo khoa.
Ba câu mở đầu: gọi tên một khởi đầu mới
Vạn sự khởi đầu nan. Nghĩa đen: muôn việc đều khó ở lúc bắt đầu. Nghĩa bóng: bỡ ngỡ ở bước đầu là chuyện bình thường, vượt qua được thì phần sau nhẹ hơn. Hợp nhất với lời hiệu trưởng hoặc giáo viên chủ nhiệm lớp đầu cấp (lớp 1, lớp 6, lớp 10), khi nhiều em lần đầu bước vào trường. Câu mẫu: “Người xưa nói vạn sự khởi đầu nan; với các em lớp 6, cái khó đầu tiên có khi chỉ là nhớ đường lên phòng học mới, và thầy cô sẽ ở đây cùng các em qua những ngày đầu ấy.” Lưu ý: câu này nói cái khó, nên phải nối ngay một ý trấn an, đừng để câu trích treo lơ lửng nghe như dọa.
Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân. Nghĩa: mười năm trồng cây, trăm năm trồng người; muốn lợi lâu dài thì phải đầu tư vào con người. Câu có gốc từ sách Quản Tử, người Việt quen hơn với dạng nói “vì lợi ích mười năm trồng cây, vì lợi ích trăm năm trồng người”. Hợp với lời đại biểu địa phương, hội phụ huynh, nhà tài trợ, vì nó nói tầm nhìn chứ không nói chuyện trong lớp. Câu mẫu: “Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân; phần quà nhỏ hôm nay là chút góp sức của hội phụ huynh vào việc trồng người lâu dài ấy.” Lưu ý: câu đã quá quen trong lễ khai giảng, nên dùng một lần và đi kèm một việc cụ thể, nếu không sẽ thành khẩu hiệu.
Tiên học lễ, hậu học văn. Nghĩa: trước học lễ nghĩa, cách cư xử, sau mới học chữ, học kiến thức. Câu thường được viết ở cổng trường nên học sinh nào cũng đã thấy; dùng lại thì phải làm mới bằng ví dụ gần gũi. Hợp với lời giáo viên tổng phụ trách hoặc thầy cô lo nề nếp. Câu mẫu: “Tiên học lễ, hậu học văn — chữ lễ ở trường mình bắt đầu từ lời chào bác bảo vệ mỗi sáng và việc xếp hàng khi xuống căng tin.” Lưu ý: tránh giọng răn dạy kéo dài; một ví dụ cụ thể có sức hơn ba câu nhắc nhở.
Ba câu giữa bài: việc học là mài giũa lâu dài
Ngọc bất trác, bất thành khí. Nghĩa đen: viên ngọc không qua mài giũa thì không thành đồ quý. Nghĩa bóng: người có tố chất đến đâu cũng cần rèn, cần thầy, cần kỷ luật. Câu có trong Tam tự kinh, sách học vỡ lòng ngày trước. Hợp với phần giữa bài của hiệu trưởng khi nói yêu cầu năm học mới, hoặc lời học sinh giỏi cảm ơn thầy cô đã khắt khe. Câu mẫu: “Ngọc bất trác, bất thành khí; những giờ luyện đề tưởng khô khan chính là lúc các em đang được mài giũa.” Lưu ý: đừng dùng câu này để nói về một học sinh cụ thể (“em là viên ngọc chưa mài”), vì trước đám đông nó nghe như lời phê bình.
Học như nghịch thủy hành chu, bất tiến tắc thoái. Nghĩa: học như chèo thuyền ngược dòng, không tiến lên thì bị đẩy lùi. Hợp với lời dặn học sinh cuối cấp (lớp 9, lớp 12), vì câu nhấn vào tính liên tục, không cho phép bỏ dở. Câu mẫu: “Năm cuối cấp giống chèo thuyền ngược nước, không tiến tức là lùi; mỗi ngày giữ đều một giờ tự học là đủ để con thuyền không trôi ngược.” Lưu ý: câu dài, đọc trọn phiên âm dễ vấp; trên bục nên nói nghĩa tiếng Việt trước, chỉ đọc vế Hán Việt khi đã tập kỹ.
Học đi đôi với hành. Nghĩa: học lý thuyết phải gắn với thực hành, với làm thật. Đây là nguyên tắc giáo dục quen thuộc hơn là thành ngữ cổ, nên giọng trung tính, ai dùng cũng hợp. Hợp với trường nghề, trường có câu lạc bộ khoa học, hoặc khi thông báo một chương trình trải nghiệm mới. Câu mẫu: “Năm nay mỗi khối có một buổi học ngoài trời mỗi tháng, để học đi đôi với hành không còn là dòng chữ trên tường.” Lưu ý: chỉ dùng khi có việc cụ thể đi kèm; nói suông thì học sinh nghe xong quên ngay.
Ba câu kết: để học sinh mang về lớp
Tích tiểu thành đại. Nghĩa: góp nhỏ thành lớn. Hợp làm câu kết vì nó biến lời khuyên thành việc nhỏ làm được ngay: mỗi ngày một trang sách, một từ mới. Câu mẫu: “Tích tiểu thành đại: mười từ mới mỗi tuần, hết năm học các em đã có hơn ba trăm từ mà không thấy nặng.” Lưu ý: đi kèm một con số tính được thì câu mới đứng vững, và con số phải đúng (năm học khoảng 35 tuần, mười từ mỗi tuần là hơn ba trăm từ).
Đi một ngày đàng học một sàng khôn. Tục ngữ thuần Việt, nghĩa: đi nhiều, tiếp xúc nhiều thì hiểu biết rộng ra. Hợp với lời kết của người giới thiệu hoạt động ngoại khoá, chuyến tham quan, hoặc lời học sinh đại diện nói mong muốn cho năm học. Câu mẫu: “Đi một ngày đàng học một sàng khôn, chúng em mong năm nay được bước ra khỏi lớp nhiều hơn và mang về nhiều điều hơn.” Lưu ý: giữ nguyên chữ “đàng”, đừng đổi thành “đường” khi đọc to; câu có vần, sửa là mất nhịp.
Có công mài sắt có ngày nên kim. Nghĩa: bền bỉ thì việc khó mấy cũng thành. Câu quen đến mức học sinh tiểu học cũng thuộc, nên rất hợp với lời các em đại diện khối nhỏ. Câu mẫu: “Chúng em hứa sẽ chăm chỉ từng ngày, vì có công mài sắt có ngày nên kim.” Lưu ý: người lớn mà đọc câu này dễ nghe như đang dạy trẻ mẫu giáo; người lớn nên chọn tích tiểu thành đại hoặc kể một ví dụ thật thay vì đọc nguyên câu.
Ba vai, ba giọng: ai nên chọn câu nào
Cùng một câu, người nói khác nhau thì người nghe cảm nhận khác nhau. Bảng dưới gợi ý theo vai thường gặp trong lễ khai giảng ở trường phổ thông.
| Người nói | Câu hợp | Câu nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Hiệu trưởng | Vạn sự khởi đầu nan; Ngọc bất trác, bất thành khí | Có công mài sắt có ngày nên kim | Lời hiệu trưởng cần tầm nhìn cả năm, câu quá quen của lớp nhỏ làm nhẹ trọng lượng |
| Đại biểu, hội phụ huynh | Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân | Tiên học lễ, hậu học văn | Người ngoài trường nhắc học sinh về lễ dễ nghe như trách nhà trường |
| Giáo viên đại diện | Học như nghịch thủy hành chu; Học đi đôi với hành | Thập niên thụ mộc | Giáo viên nói chuyện trong lớp thì gần hơn chuyện tầm nhìn |
| Học sinh khối nhỏ | Có công mài sắt; Đi một ngày đàng | Câu Hán Việt dài | Đọc vấp trước toàn trường thì em mất tự tin |
| Học sinh cuối cấp | Tích tiểu thành đại; Học như nghịch thủy hành chu | Vạn sự khởi đầu nan | Lớp cuối cấp không còn đứng ở vạch xuất phát |
Bảng này không phải luật cứng. Nó trả lời một câu hỏi đơn giản: người nghe có thấy câu trích hợp với miệng người nói không. Một em lớp 3 đọc “bách niên thụ nhân” sẽ khiến cả sân chú ý xem em đọc có trôi không, chứ không chú ý vào ý của câu. Ngược lại, một vị đại biểu đọc “có công mài sắt” sẽ khiến giáo viên phía sau mỉm cười vì quá quen.
Câu dẫn để chèn câu trích cho tự nhiên
Câu trích nghe gượng thường vì nó rơi vào bài mà không có câu dẫn. Một câu dẫn ngắn nối không khí buổi lễ với câu trích, rồi một câu sau nói câu trích liên quan gì tới người đang đứng dưới sân. Vài câu dẫn dùng được ngay:
- “Sáng nay nhìn các em xếp hàng ngay ngắn, thầy nhớ tới một câu người xưa vẫn nói: …”
- “Ông bà ta có một câu rất giản dị mà đúng với năm học này: …”
- “Các em đã đọc câu này trên cổng trường nhiều lần: … Hôm nay cô muốn các em nghĩ về nó theo một cách khác.”
- “Mười hai năm đi học, nói như người xưa, là …”
- “Trước khi trống trường vang lên, chúng em xin mượn một câu quen thuộc để gửi tới các bạn: …”
Sau câu trích nên có ngay một câu “dịch” sang việc cụ thể của năm học: một chương trình mới, một yêu cầu nề nếp, một lời hứa. Thiếu câu này, câu trích chỉ là trang trí. Câu dẫn cũng phải khớp cách xưng hô: hiệu trưởng xưng thầy hoặc cô với học sinh, còn khi hướng tới đại biểu thì dùng “nhà trường” cho trang trọng; học sinh xưng “chúng em” suốt bài, không đổi giữa chừng.
Những chỗ hay lệch khi dùng thành ngữ trong lễ khai giảng
Dồn câu trích vào đoạn mở. Nhiều bài mở bằng hai ba câu liên tiếp rồi phần sau không còn câu nào. Người nghe nhớ câu đầu, quên hai câu sau. Chia ra: mở một câu, giữa một câu, kết một câu.
Giải nghĩa dài dòng. Dưới sân nắng, giải nghĩa một câu quá hai câu văn là thừa. Câu nào phải giải thích lâu thì nên đổi câu khác, hoặc nói thẳng ý bằng tiếng Việt.
Chọn câu chỉ nói cái khó. Khai giảng là ngày vui. Câu về gian nan, về lùi bước nên đi kèm lời động viên ngay sau đó, nếu không cả bài nghe nặng nề như một buổi kỷ luật.
Gán tác giả theo trí nhớ. Nhiều câu trên mạng được gắn tên một danh nhân mà không có nguồn. Trên bục, nói “người xưa có câu” hay “ông bà ta dạy” là an toàn, không ai bắt bẻ được.
Đọc từ điện thoại. Câu trích là chỗ người nói cần nhìn xuống sân nhất. Học thuộc riêng câu trích, phần còn lại cầm giấy cũng được.
Tự kiểm năm phút trước khi lên bục
Trước giờ chào cờ, đọc lướt bài một lượt và đi qua năm bước ngắn sau:
- Đếm số câu trích trong bài; quá ba câu thì bỏ bớt câu ít liên quan nhất.
- Đọc to từng câu Hán Việt ba lần, đánh dấu chỗ hay vấp và ngắt hơi cho đúng nhịp.
- Tự hỏi: một em nhỏ nhất trong trường nghe câu này có đoán được ý không; nếu không, thêm một câu giải nghĩa ngắn.
- Kiểm câu đứng ngay sau mỗi câu trích có nói tới một việc cụ thể của năm học hay chưa.
- Bấm giờ: phần trích dẫn và giải nghĩa không nên quá một phần năm thời lượng cả bài.
Năm bước này mất chưa tới năm phút nhưng chặn được phần lớn lỗi khiến bài khai giảng nghe khuôn sáo. Nếu chỉ kịp làm một bước, hãy làm bước thứ tư: câu trích có việc cụ thể đi kèm thì người nghe nhớ cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Bài phát biểu khai giảng nên có mấy câu trích dẫn?
Hai đến ba câu là vừa với bài dài ba đến năm phút: một câu mở, một câu chốt ý ở giữa, một câu kết. Nhiều hơn thế thì người nghe khó nhớ câu nào và bài nghe giống bài văn mẫu hơn lời nói thật.
Có nên mở đầu bằng câu Hán Việt khi người nghe phần lớn là học sinh tiểu học?
Được, nhưng nên chọn câu ngắn như vạn sự khởi đầu nan và nói ngay nghĩa tiếng Việt. Với trường tiểu học, tục ngữ thuần Việt thường dễ vào tai hơn, vì các em đã nghe ở nhà.
Câu tiên học lễ hậu học văn còn hợp với lễ khai giảng bây giờ không?
Vẫn hợp, vì ý về cách cư xử chưa bao giờ cũ. Cái cũ là cách dùng: chỉ đọc câu rồi dặn chung chung. Gắn câu với một việc cụ thể của trường mình thì câu lại có sức sống.
Học sinh đại diện phát biểu nên chọn câu nào để không bị gượng?
Nên chọn câu em đã hiểu và nói được bằng lời của mình, thường là tục ngữ thuần Việt. Câu Hán Việt dài chỉ nên dùng khi em đọc trôi và giải thích lại được cho bạn bè.
Có cần nói rõ câu trích là của ai không?
Chỉ nói khi chắc chắn về nguồn. Phần lớn thành ngữ, tục ngữ là lời lưu truyền, nói người xưa có câu hoặc ông bà ta dạy là đủ và tránh được việc gán nhầm tên danh nhân.