Câu nền tảng nhất về cách cư xử là câu Hán Việt “kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”: điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Câu thuần Việt dùng nhiều nhất là “lời chào cao hơn mâm cỗ” và “kính trên nhường dưới”; muốn nói về sự đáp lễ, dùng “có qua có lại mới toại lòng nhau”.
Các câu dưới đây xếp theo bốn mối quan hệ: với mọi người nói chung, với người lớn tuổi, với hàng xóm và người quen, với người lạ. Mỗi câu có nghĩa, một câu mẫu và chỗ hay bị dùng lệch giọng. Cuối bài là mục về lỗi chèn câu trích trong bài nói chuyện văn hoá ứng xử học đường.
Với mọi người: ba câu làm nền
Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân (己所不欲,勿施於人)
Điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Câu trong sách Luận ngữ. Hợp với mở bài nghị luận về ứng xử, lời giải thích cho trẻ vì sao không nên trêu bạn.
Câu mẫu: Em không thích bị bạn đặt biệt danh, nên em cũng không gọi bạn bằng biệt danh; kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân là như vậy.
Lỗi chép hay gặp là “vật thi ư dân”; chữ đúng là “nhân”, nghĩa là người. Câu nói về điều không nên làm; đừng dịch ngược thành “muốn gì thì làm cho người khác” vì đó là ý khác.
Người ta là hoa đất
Con người là thứ quý nhất của đất trời. Ý nhắc tôn trọng con người, ai cũng có giá trị.
Câu mẫu: Dù là bác lao công hay giám đốc, người ta là hoa đất, ai bước vào văn phòng cũng được mời một cốc nước như nhau.
Câu khá trang trọng, hợp bài phát biểu và bài văn; dùng trong tin nhắn thường ngày nghe hơi to tát.
Thêm bạn bớt thù
Kết thêm bạn, bớt đi kẻ thù. Khuyên cư xử mềm mỏng để có thêm người quý mến.
Câu mẫu: Mới chuyển trường, em chủ động chào hỏi các bạn trong tổ trước; thêm bạn bớt thù, năm học dễ thở hơn nhiều.
Có người dùng câu này như lời khuyên tránh va chạm với mọi giá. Nên giữ nghĩa nhẹ: cư xử dễ chịu, không phải chiều lòng tất cả.
Với người lớn tuổi: ba câu
Kính lão đắc thọ
Kính trọng người già thì được sống lâu. Lời dạy kính trọng người cao tuổi.
Câu mẫu: Lên xe buýt, em đứng dậy nhường ghế cho bà cụ; mẹ cười bảo kính lão đắc thọ.
Câu dạy kính trọng, không phải điều kiện “kính để được thọ”. Khi giải thích cho học sinh nhỏ, nhấn vào vế kính trọng.
Kính trên nhường dưới
Kính trọng người trên, nhường nhịn người dưới. Câu gói gọn nếp ứng xử trong gia đình và tập thể.
Câu mẫu: Ở nhà, anh cả kính trên nhường dưới, việc nặng anh nhận, phần ngon anh để cho em út.
Câu hợp bài văn về gia đình, nề nếp trường học. “Người dưới” là người nhỏ tuổi hơn, ít kinh nghiệm hơn; đừng hiểu thành người có địa vị thấp.
Lời chào cao hơn mâm cỗ
Một lời chào hỏi tử tế quý hơn cả mâm cỗ đầy. Đề cao phép lịch sự trong giao tiếp.
Câu mẫu: Ngày đầu đi thực tập, em chào từng cô chú trong phòng; lời chào cao hơn mâm cỗ, mọi người hướng dẫn em rất nhiệt tình.
Câu dùng tốt cho bài phát biểu đầu năm về văn hoá chào hỏi. Tránh dùng để trách khéo người không chào mình ngay trước mặt họ.
Với hàng xóm và người quen: ba câu
Có qua có lại mới toại lòng nhau
Cho và nhận qua lại thì hai bên mới vui lòng. Nói về sự đáp lễ trong quan hệ.
Câu mẫu: Hàng xóm sang biếu nải chuối, hôm sau mẹ gửi lại đĩa bánh; có qua có lại mới toại lòng nhau.
Câu này có một mặt dễ bị dùng để nói chuyện đổi chác lợi ích, thậm chí quà cáp không đúng mực. Trong văn nên giữ ở nghĩa đáp lễ tình cảm.
Bánh ít đi, bánh quy lại
Mình biếu bánh ít, người đáp lại bánh quy. Cách nói dân gian về có đi có lại, giọng vui.
Câu mẫu: Tết nào hai nhà cũng bánh ít đi, bánh quy lại, đến mức không nhớ ai mang sang trước.
Gần nghĩa câu trên; chọn một trong hai. Câu này nghe dí dỏm hơn, hợp bài đăng, chú thích ảnh.
Lễ nhiều người chẳng trách
Lễ phép nhiều thì không ai trách. Câu Hán Việt tương ứng thường được nhắc là “lễ đa nhân bất quái”.
Câu mẫu: Đi ăn cưới nhà người quen của bố, em chào cả những người chưa quen; lễ nhiều người chẳng trách.
Không dùng để biện minh cho khách sáo quá mức trong quan hệ thân. Với bạn thân, quá nhiều lễ lại thành xa cách.
Với người lạ: một câu và một cách dùng
Ăn trông nồi, ngồi trông hướng. Ăn thì nhìn nồi cơm xem còn nhiều hay ít để không ăn hết phần người khác, ngồi thì nhìn hướng xem chỗ nào hợp với mình. Câu dạy ý tứ, để ý người xung quanh. Câu mẫu: Đi ăn cỗ cùng người lạ, bà dặn ăn trông nồi ngồi trông hướng, gắp vừa phần mình, ngồi đúng mâm của người cùng lứa.
Câu này hay được dùng với người lạ và nơi đông người, vì đó là lúc cần ý tứ nhất. Trong bài văn về văn hoá nơi công cộng, có thể mở rộng hình ảnh này ra rạp chiếu phim, toa tàu, thang máy: nói nhỏ, xếp hàng, nhường chỗ. Câu cổ mà áp vào chuyện mới thì bài văn có ý riêng.
Chỗ dễ sai: câu dùng để dạy ý tứ, không phải để chê người khác thiếu ý tứ trước mặt họ. Khi trẻ con làm chưa đúng, nhắc riêng sẽ hiệu quả hơn đọc câu tục ngữ giữa mâm cơm.
Lỗi hay gặp khi chèn câu trích vào bài nói về văn hoá ứng xử
Đề tài văn hoá ứng xử học đường hay được giao cho lớp trưởng, bí thư chi đoàn soạn bài nói đầu tuần. Một số lỗi lặp đi lặp lại:
- Mở đầu bằng ba câu trích liền nhau. Người nghe chưa biết bạn định nói gì đã phải nghe ba câu tục ngữ.
- Dùng câu chê (“ăn trông nồi ngồi trông hướng” như lời trách) trong khi mục tiêu bài nói là khích lệ.
- Giải nghĩa câu trích dài hơn phần nói về việc cần làm. Câu trích chỉ nên chiếm một đến hai câu giải thích.
- Trích câu Hán Việt mà phát âm vấp. Nếu chưa đọc trôi “kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân”, chọn câu thuần Việt cùng ý.
- Kết bằng khẩu hiệu “chúng ta hãy cư xử văn minh”. Kết bằng một việc cụ thể tuần này cả trường sẽ làm, như chào thầy cô ở hành lang.
Một bài nói năm phút chỉ cần một câu trích ở đầu và có thể một câu ở cuối. Phần giữa nên là chuyện thật xảy ra ở chính trường mình, vì đó là thứ người nghe nhớ.
Áp câu cổ vào cách cư xử trên mạng
Bài văn và bài nói chuyện về văn hoá ứng xử bây giờ gần như luôn có phần về mạng xã hội. Các câu cổ vẫn dùng được, chỉ cần dịch sang tình huống mới cho đúng.
“Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân” áp vào chuyện bình luận: mình không muốn ảnh của mình bị đem ra chế giễu thì đừng chia sẻ ảnh chế người khác. “Lời chào cao hơn mâm cỗ” áp vào tin nhắn: một câu chào và một lời cảm ơn khi nhắn hỏi bài thầy cô lúc tối muộn. “Ăn trông nồi, ngồi trông hướng” áp vào nhóm chat đông người: để ý thời điểm, đừng gửi hàng chục tin lúc nửa đêm.
Câu mẫu dùng được cho đoạn này: Ông bà dạy lời chào cao hơn mâm cỗ khi gặp nhau ở đầu ngõ; trong nhóm chat của lớp, lời chào ấy là một câu “dạ em chào cô” trước khi hỏi bài.
Chỗ không nên làm: đừng đem câu cổ ra để chê “giới trẻ bây giờ”. Người đọc là người trẻ sẽ đóng bài ngay. Dùng câu cổ như cầu nối giữa nếp xưa và chuyện nay thì bài vừa có gốc vừa gần gũi.
Chọn câu theo giọng
Mỗi câu hợp một giọng khác nhau. Bảng dưới xếp mười câu theo mức trang trọng, để bạn chọn đúng cho chỗ mình cần:
| Giọng | Câu hợp | Chỗ dùng điển hình |
|---|---|---|
| Trang trọng | Kỷ sở bất dục, vật thi ư nhân; người ta là hoa đất | Bài nghị luận, bài phát biểu chào cờ, bài nói của hiệu trưởng |
| Chuẩn mực, dễ hiểu | Kính trên nhường dưới; lời chào cao hơn mâm cỗ; kính lão đắc thọ | Bài văn về gia đình, nhận xét hạnh kiểm, lời dặn con cháu |
| Thân mật | Có qua có lại mới toại lòng nhau; thêm bạn bớt thù | Lời khuyên bạn bè, tin nhắn, thiệp |
| Dí dỏm | Bánh ít đi, bánh quy lại; lễ nhiều người chẳng trách | Bài đăng, chú thích ảnh, lời kể chuyện |
Trong một bài, giữ các câu ở cùng một hoặc hai hàng liền nhau. Một câu trang trọng đứng cạnh một câu dí dỏm sẽ khiến người đọc không biết bạn đang nghiêm túc hay đang đùa.
Với bài nói trước đông người, ưu tiên hàng thứ hai: đủ trang trọng mà ai nghe cũng hiểu ngay, không cần dừng lại giải nghĩa.
Dạy trẻ nhỏ bằng các câu này: nói ít, làm mẫu nhiều
Cha mẹ và giáo viên mầm non, tiểu học hay dùng các câu về lễ phép để dạy trẻ. Trẻ nhỏ nhớ câu rất nhanh, nhưng nhớ câu không có nghĩa là hiểu. Một đứa trẻ đọc vanh vách “kính trên nhường dưới” vẫn có thể giành đồ chơi của em.
Cách dùng hiệu quả là gắn mỗi câu với một việc trẻ làm được ngay: “lời chào cao hơn mâm cỗ” gắn với việc chào bác bảo vệ mỗi sáng; “kính lão đắc thọ” gắn với việc mời ông bà ăn trước. Khi trẻ làm đúng, nhắc lại câu như một lời khen, không phải lúc trẻ làm sai mới đem ra.
Câu mẫu cho phụ huynh: Hôm nay con chào cô hiệu trưởng to và rõ lắm, đúng là lời chào cao hơn mâm cỗ đấy. Một câu khen có tục ngữ như vậy giúp trẻ nhớ cả câu lẫn việc, lâu hơn mọi lời giảng.
Câu hỏi thường gặp
Kỷ sở bất dục vật thi ư nhân nghĩa là gì?
Câu nghĩa là điều mình không muốn thì đừng làm cho người khác. Câu có trong sách Luận ngữ, là nguyên tắc nền của cách cư xử, hợp để mở bài nghị luận về ứng xử hay giải thích cho trẻ vì sao không nên trêu bạn.
Lời chào cao hơn mâm cỗ có ý nghĩa gì?
Câu nghĩa là một lời chào hỏi tử tế quý hơn cả mâm cỗ đầy. Câu đề cao phép lịch sự trong giao tiếp hằng ngày, hay dùng trong bài nói chuyện về văn hoá chào hỏi ở trường học, nơi làm việc.
Kính trên nhường dưới nghĩa là gì?
Câu nghĩa là kính trọng người lớn tuổi hơn, nhường nhịn người nhỏ tuổi hơn. Người dưới ở đây là người ít tuổi, ít kinh nghiệm, không nên hiểu thành người có địa vị thấp.
Có qua có lại mới toại lòng nhau có phải câu khuyên đổi chác không?
Không nên hiểu như vậy. Câu nói về sự đáp lễ trong tình cảm, như hàng xóm biếu nhau món quà nhỏ. Dùng câu này để biện minh cho quà cáp vụ lợi là kéo câu sang nghĩa xấu.
Bài nói về văn hoá ứng xử học đường nên dùng mấy câu trích?
Bài nói khoảng năm phút chỉ cần một câu ở đầu và có thể thêm một câu ở cuối. Phần giữa nên là chuyện thật ở trường mình và việc cụ thể cả trường sẽ làm trong tuần.