Chín câu hay dùng khi nói về quá khứ và hiện tại là: carpe diem, câu lưu truyền "hôm qua là lịch sử, ngày mai là điều bí ẩn, hôm nay là món quà", phúc thuỷ nan thu, hối chi vãn hĩ, vật thị nhân phi, ký vãng bất cữu, tiền sự bất vong hậu sự chi sư, lộ diêu tri mã lực nhật cửu kiến nhân tâm và "thời gian chữa lành mọi vết thương". Hai câu đầu khuyên sống trọn hôm nay, ba câu kế nói chuyện đã qua không đổi được, hai câu tiếp nói cách đối xử với quá khứ, hai câu cuối nói thời gian làm sáng tỏ.
Các câu này hợp với bài nghị luận về cách nhìn quá khứ, thư làm hoà sau một lần giận nhau, chú thích ảnh cũ, lời khuyên người đang tiếc nuối. Câu "hôm qua, hôm nay, ngày mai" bị gán cho nhiều người khác nhau, nên cuối bài có các bước tự kiểm trước khi ghi tên tác giả cho một câu danh ngôn.
Hai câu khuyên sống trọn hôm nay
Carpe diem. Câu Latinh trong thơ Horace, thường dịch là "hãy nắm lấy ngày hôm nay". Nguyên ý trong thơ là đừng đặt quá nhiều hy vọng vào ngày mai, hãy sống trọn hiện tại. Câu hợp bài đăng, chú thích ảnh chuyến đi, câu đề trên sổ tay. Câu mẫu: "Carpe diem, buổi chiều cuối cùng ở Huế cả nhóm bỏ hết lịch trình, chỉ ngồi bên sông nghe tiếng mái chèo." Chỗ dễ sai: dùng câu này để biện hộ cho việc bỏ bê trách nhiệm, sống buông thả; ý gốc là trân trọng hiện tại, không phải bỏ mặc tương lai.
Hôm qua là lịch sử, ngày mai là điều bí ẩn, hôm nay là món quà. Câu lưu truyền, nhiều bản kết thêm "vì thế nó được gọi là hiện tại" (chơi chữ trong tiếng Anh, "present" vừa là hiện tại vừa là món quà). Câu bị gán cho nhiều người khác nhau, không có nguồn chắc chắn, nên chỉ nên ghi là câu lưu truyền. Câu mẫu: "Hôm qua là lịch sử, ngày mai là điều bí ẩn, còn hôm nay là món quà, nên con muốn dành trọn buổi tối nay ăn cơm cùng ông bà." Khi dịch sang tiếng Việt, cái hay của trò chơi chữ mất đi; đừng cố giải thích phần đó trong bài văn.
Ba câu về chuyện đã qua không đổi được
Phúc thuỷ nan thu (覆水難收). Nghĩa đen: nước đã đổ khó hốt lại. Tiếng Việt quen nói "bát nước đổ đi khó lấy lại". Nghĩa bóng: việc đã xảy ra, lời đã nói ra thì không rút lại được. Câu hợp với lời khuyên cẩn trọng khi nói lúc nóng giận, bài nghị luận về trách nhiệm với lời nói. Câu mẫu: "Một bình luận ác ý gửi đi trong lúc bực bội là phúc thuỷ nan thu, xoá đi rồi người kia vẫn đã đọc được."
Hối chi vãn hĩ (悔之晚矣). Nghĩa: hối thì đã muộn rồi. Câu mang tính cảnh báo, thường đặt sau một hậu quả. Hợp với bài nghị luận về an toàn giao thông, sức khoẻ, những chuyện không làm lại được. Câu mẫu: "Đi xe không đội mũ bảo hiểm chỉ vì đoạn đường gần, đến khi gặp chuyện thì hối chi vãn hĩ." Không dùng câu này với người vừa gặp chuyện, vì nghe như trách móc lúc họ đang khổ.
Vật thị nhân phi (物是人非) — cảnh còn người mất. Nghĩa: cảnh vật vẫn thế mà người đã khác, hoặc người xưa không còn. Câu mang nỗi buồn hoài niệm, hợp với bài văn trở về trường cũ, chú thích ảnh ngôi nhà ông bà. Câu mẫu: "Trở lại căn nhà ở quê, giàn mướp vẫn xanh, chiếc chõng tre vẫn đó, mà vật thị nhân phi, không còn ai ngồi quạt cho cháu ngủ trưa." Khác với vật đổi sao dời (cảnh vật đổi), ở đây cảnh vẫn giữ nguyên còn con người thay đổi.
Hai câu về cách đối xử với quá khứ
Ký vãng bất cữu (既往不咎). Câu trong Luận ngữ. Nghĩa: chuyện đã qua thì không trách nữa. Câu hợp với thư làm hoà, lời nói khi bắt đầu lại một mối quan hệ, buổi họp sau một sự cố đã được khắc phục. Câu mẫu: "Chuyện hiểu lầm hồi lớp 10, ký vãng bất cữu, mình chỉ mong hai đứa lại cùng nhau ôn thi như ngày trước." Lưu ý: người có lỗi tự nói câu này thì nghe như né trách nhiệm; câu hợp với người bị tổn thương nói ra để mở lòng.
Tiền sự bất vong, hậu sự chi sư (前事不忘,後事之師). Nghĩa: việc trước không quên là thầy của việc sau. Câu đi ngược với ký vãng bất cữu một cách thú vị: không trách nhưng không quên, nhớ để rút kinh nghiệm. Hợp với bài rút kinh nghiệm, bài nghị luận về ý nghĩa của việc học lịch sử. Câu mẫu: "Ký vãng bất cữu, nhưng tiền sự bất vong, hậu sự chi sư, sự cố mất dữ liệu năm ngoái giờ thành bài học đầu tiên cho mỗi nhân viên mới." Ghép hai câu như câu mẫu là cách tạo đoạn văn có độ cân bằng, vừa bao dung vừa tỉnh táo.
Hai câu về thời gian làm sáng tỏ
Lộ diêu tri mã lực, nhật cửu kiến nhân tâm (路遙知馬力,日久見人心). Nghĩa: đường xa mới biết sức ngựa, ngày lâu mới thấy lòng người. Câu nói thời gian là phép thử chính xác nhất cho một con người. Hợp với bài viết về một người bạn, người đồng nghiệp gắn bó lâu năm, lời đáp khi bị nghi ngờ mà không muốn tranh cãi. Câu mẫu: "Không cần giải thích nhiều, lộ diêu tri mã lực, nhật cửu kiến nhân tâm, làm tốt việc của mình rồi mọi người sẽ hiểu."
Thời gian chữa lành mọi vết thương. Câu lưu truyền, có mặt trong nhiều ngôn ngữ. Nghĩa: nỗi đau rồi sẽ nguôi dần theo thời gian. Câu hợp khi tự nói về mình sau khi đã vượt qua, ví dụ trong bài đăng nhìn lại một năm. Câu mẫu: "Thời gian chữa lành mọi vết thương, một năm sau lần chia tay đội bóng, em đã có thể vui vẻ ngồi xem các bạn thi đấu." Chỗ dễ sai: nói câu này với người vừa mất mát thì nghe như bảo họ ngồi chờ hết buồn; với họ, sự có mặt quan trọng hơn câu chữ.
Chọn câu theo tình huống
Chín câu trên có giọng rất khác nhau: có câu vui, có câu buồn, có câu cảnh báo. Bảng dưới gợi ý câu cho những tình huống hay gặp nhất.
| Tình huống | Câu hợp | Nên tránh | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Chú thích ảnh chuyến đi, buổi họp mặt | Carpe diem; hôm qua là lịch sử… | Hối chi vãn hĩ | Dịp vui cần câu hướng về hiện tại |
| Thư làm hoà sau một lần giận | Ký vãng bất cữu | Phúc thuỷ nan thu | Câu sau nhắc lại tổn thương |
| Bài rút kinh nghiệm sau sự cố | Tiền sự bất vong, hậu sự chi sư | Carpe diem | Cần nhớ để sửa, không phải quên đi |
| Bài văn về ngôi nhà, trường cũ | Vật thị nhân phi | Thời gian chữa lành… | Bài hoài niệm không cần kết luận an ủi |
| Lời khuyên giữ lời nói lúc giận | Phúc thuỷ nan thu | Ký vãng bất cữu | Lời khuyên cần nhấn hậu quả |
| Bị hiểu lầm, không muốn tranh cãi | Lộ diêu tri mã lực, nhật cửu kiến nhân tâm | Hối chi vãn hĩ | Câu sau nghe như doạ người kia |
Hai câu cảnh báo, phúc thuỷ nan thu và hối chi vãn hĩ, nên dùng cho tình huống chung hoặc cho chính mình. Nói thẳng vào người nghe, chúng dễ thành lời trách.
Đoạn thư làm hoà mẫu dùng một câu trích
Giả sử hai người bạn thân giận nhau vì một lời nói nặng trong nhóm lớp, đã ba tháng không nói chuyện. Người bị tổn thương muốn mở lời trước. Đoạn dưới đây dùng đúng một câu trích:
"Chuyện hôm ấy, mình đã nghĩ lại nhiều lần. Lời cậu nói làm mình buồn thật, nhưng ba tháng không nói chuyện với nhau còn buồn hơn. Người xưa có câu ký vãng bất cữu, chuyện đã qua thì không trách nữa. Mình không cần cậu giải thích gì thêm. Cuối tuần này câu lạc bộ sách họp lại, cậu đến nhé, ghế cạnh cửa sổ vẫn để trống."
Đoạn thư làm được ba việc: thừa nhận cảm xúc thật, đưa câu trích để mở lòng, rồi khép bằng một lời mời cụ thể. Câu trích đứng giữa, không mở đầu cũng không kết thúc, nên không bị cảm giác lên giọng. Cái không cần làm: dẫn thêm phúc thuỷ nan thu để nhắc rằng lời nói ra không rút lại được, vì như vậy là trách lại lần nữa.
Tự kiểm trước khi ghi tên tác giả cho một câu danh ngôn
Câu về quá khứ và hiện tại là nhóm bị gán nhầm tác giả nhiều nhất trên mạng. Trước khi ghi "theo …" cho một câu, đi qua bốn bước sau:
- Hỏi câu đó có trong tác phẩm nào, chương nào, bài nào không. Nói được tên sách cụ thể như Luận ngữ, thơ Horace thì mới đáng ghi tên.
- Thử nhớ xem câu có được gán cho hai người trở lên không. Nếu thấy một câu "của" nhiều người, đó là dấu hiệu câu lưu truyền.
- Để ý giọng văn: câu quá vừa vặn với cách nói hiện đại, có chơi chữ tiếng Anh, khó có thể là lời của người xưa phương Đông.
- Không chắc thì ghi "câu lưu truyền", "người xưa có câu", "tục ngữ Hán Việt". Không ai trừ điểm vì thận trọng, nhưng ghi nhầm tác giả thì bị trừ.
Với bài thi, người chấm coi trọng việc dùng câu đúng nghĩa và đúng chỗ hơn việc kể tên tác giả. Bỏ tên tác giả đi mà câu vẫn đứng vững trong lập luận thì đó là câu dùng đúng.
Với bài đăng mạng xã hội, cẩn thận thêm một bậc: câu gán nhầm tác giả được chia sẻ lại rất nhanh, và người đọc kỹ sẽ để lại bình luận đính chính ngay dưới bài. Ghi "câu lưu truyền" vừa đúng vừa không làm câu kém hay đi chút nào.
Câu hỏi thường gặp
Phúc thuỷ nan thu nghĩa là gì?
Phúc thuỷ nan thu nghĩa là nước đã đổ khó hốt lại, tiếng Việt quen nói bát nước đổ đi khó lấy lại. Câu dùng để nói việc đã xảy ra, lời đã nói ra thì không rút lại được.
Ký vãng bất cữu và tiền sự bất vong khác nhau thế nào?
Ký vãng bất cữu là chuyện đã qua thì không trách nữa, nghiêng về tha thứ. Tiền sự bất vong, hậu sự chi sư là việc trước không quên để làm thầy việc sau, nghiêng về rút kinh nghiệm. Ghép hai câu tạo đoạn văn cân bằng.
Câu hôm qua là lịch sử ngày mai là bí ẩn là của ai?
Câu này bị gán cho nhiều người khác nhau và không có nguồn chắc chắn, nên an toàn nhất là ghi câu lưu truyền. Bản tiếng Anh có trò chơi chữ present, khi dịch sang tiếng Việt phần đó mất đi.
Carpe diem có nghĩa là sống buông thả không?
Không. Carpe diem trong thơ Horace nghĩa là nắm lấy ngày hôm nay, đừng đặt hết hy vọng vào ngày mai. Ý là trân trọng hiện tại, không phải bỏ mặc trách nhiệm hay tương lai.
Vật thị nhân phi dùng trong hoàn cảnh nào?
Câu nghĩa là cảnh vật vẫn thế mà người đã khác hoặc không còn, mang nỗi buồn hoài niệm. Câu hợp với bài văn trở về trường cũ, nhà cũ, chú thích ảnh kỷ niệm về người đã đi xa.
Có nên nói thời gian chữa lành mọi vết thương để an ủi người khác?
Nên cẩn thận. Với người vừa mất mát, câu này nghe như bảo họ ngồi chờ hết buồn. Câu hợp hơn khi tự nói về chuyện của mình đã qua; với người đang đau, sự có mặt và giúp đỡ cụ thể quan trọng hơn.