Chín câu nói về tình làng nghĩa xóm dùng được ngay là: “bán anh em xa, mua láng giềng gần”, “viễn thân bất như cận lân”, “tối lửa tắt đèn có nhau”, “một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”, “thủ vọng tương trợ”, “nhập gia tuỳ tục”, “đất có lề, quê có thói”, “ta về ta tắm ao ta” và “ăn cây nào rào cây ấy”. Năm câu đầu nói chuyện giúp nhau; bốn câu sau nói chuyện giữ nếp chung của một làng, một xóm.
Nhóm câu này dễ dùng sai hơn tưởng tượng, vì vài câu mang hai mặt: “ta về ta tắm ao ta” có thể là lòng yêu quê, cũng có thể là sự khép kín; “ăn cây nào rào cây ấy” có thể là lời nhắc biết ơn, cũng có thể là lời trách. Dưới đây là nghĩa, câu mẫu cho bài văn và buổi họp đồng hương, cùng ranh giới để câu không bị đọc lệch.
Ba câu về láng giềng: gần thì quý hơn xa
“Bán anh em xa, mua láng giềng gần”. Nghĩa: khi có việc gấp, người hàng xóm ở gần giúp được nhanh hơn anh em ruột ở xa. Câu không bảo bỏ anh em, chỉ nói giá trị của láng giềng. Hợp bài văn về tình làng xóm, lời cảm ơn hàng xóm trong đám hiếu hay đám hỷ. Câu mẫu: “Đêm mẹ em trở bệnh, chú hàng xóm chở mẹ đi viện trước khi các bác ở Hà Nội kịp hay tin, khi ấy em mới thấm câu bán anh em xa, mua láng giềng gần.”
“Viễn thân bất như cận lân”. Dạng Hán Việt của câu trên: họ hàng xa không bằng láng giềng gần. Hợp lời phát biểu trang trọng của ban liên lạc khu phố, tổ dân phố. Câu mẫu: “Người xưa nói viễn thân bất như cận lân, mong cả khu tập thể mình giữ được thói quen hỏi han nhau mỗi sáng.” Trong bài văn học sinh, dạng thuần Việt dễ hiểu hơn; chỉ dùng dạng Hán Việt khi đã có dạng thuần Việt đi kèm hoặc người nghe quen.
“Tối lửa tắt đèn có nhau”. Nghĩa: lúc khó khăn, hoạn nạn thì có nhau. Hình ảnh lấy từ đời sống làng quê khi đêm tối không có điện, ai cần gì thì sang nhà bên. Hợp bài đăng cảm ơn hàng xóm, lời chúc chia tay một gia đình chuyển đi. Câu mẫu: “Mười năm sống cạnh nhau, tối lửa tắt đèn có nhau, giờ cô chú chuyển vào TP Hồ Chí Minh, cả xóm ra tiễn.” Câu này ấm, nhưng nên tránh trong lời chúc vui như đám cưới, vì gợi chuyện hoạn nạn.
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ và thủ vọng tương trợ: câu cho lúc hoạn nạn
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ: một con ngựa ốm thì cả chuồng ngựa cũng bỏ ăn. Nghĩa bóng: một người gặp nạn thì cả tập thể cùng lo, cùng thương. Câu này hợp lời kêu gọi quyên góp cho một gia đình trong xóm gặp tai nạn, hoả hoạn, bệnh nặng; hợp bài văn nghị luận về sự đồng cảm. Câu mẫu: “Nhà bác Tư cháy kho lúa, sáng hôm sau cả xóm mỗi nhà mang sang vài bao, một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ là như thế.” Lưu ý chữ “tàu” ở đây là chuồng ngựa, không phải con tàu.
Thủ vọng tương trợ nghĩa là canh giữ, trông chừng và giúp đỡ lẫn nhau. Cụm này trong sách Mạnh Tử, nói về cảnh người cùng làng ra vào làm bạn, canh giữ giúp nhau, ốm đau đỡ đần nhau. Hợp lời phát biểu về tổ an ninh tự quản, lời mở buổi ra mắt nhóm hỗ trợ của khu dân cư. Câu mẫu: “Mô hình mỗi tổ năm nhà trông nhà cho nhau dịp Tết chính là tinh thần thủ vọng tương trợ mà người xưa đã nói.”
Hai câu khác nhau ở giọng: câu ngựa đau là giọng thương, câu thủ vọng tương trợ là giọng tổ chức, hợp với một việc làm có quy củ. Khi kêu gọi giúp một nhà gặp nạn, dùng câu đầu; khi giới thiệu một nhóm, một quy ước chung của xóm, dùng câu sau.
Ba câu về lệ làng: khi nào dùng, khi nào tránh
Ba câu dưới đây nói về nếp riêng của mỗi nơi. Chúng hữu ích, nhưng mỗi câu có một mặt dễ làm người nghe phật lòng.
| Câu | Nghĩa | Khi dùng | Khi tránh |
|---|---|---|---|
| Nhập gia tuỳ tục (đầy đủ: đáo giang tuỳ khúc, nhập gia tuỳ tục) | Vào nhà ai theo nếp nhà ấy; đến sông nào theo khúc sông ấy | Lời dặn người mới về làng, lời tự nhắc khi đến nơi lạ | Khi dùng để ép người khác bỏ điều đúng cho hợp lệ cũ |
| Đất có lề, quê có thói | Mỗi vùng có lề lối riêng | Bài văn về phong tục, lời giới thiệu lễ hội của làng | Khi biện hộ cho một hủ tục gây hại |
| Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn | Quê mình dù thế nào vẫn quý nhất | Bài đăng về quyết định về quê sống, lời của người xa xứ trở về | Khi dùng để chê nơi khác hoặc từ chối cái mới |
Câu mẫu cho nhóm này: “Ngày đầu về làm dâu ở quê chồng, mẹ dặn em nhập gia tuỳ tục, nhà chồng ăn sáng sớm thì mình dậy sớm hơn một chút.” Câu mẫu cho thấy cách dùng đẹp nhất của “nhập gia tuỳ tục”: người nói tự nhắc mình, không đem câu ra bắt người khác.
Một chỗ hay nhầm: nguyên câu Hán Việt quen ở nhiều sách là “nhập hương tuỳ tục”, nghĩa là đến làng nào theo tục làng ấy; người Việt quen nói “nhập gia tuỳ tục”. Cả hai đều dùng được, không cần sửa của nhau.
Ăn cây nào rào cây ấy: câu dễ thành lời trách
Ăn cây nào rào cây ấy nghĩa là được cây nào cho quả thì phải rào giữ cây ấy: sống ở đâu, nhờ đâu thì phải gìn giữ nơi ấy. Câu này hợp lời phát biểu của người về làng sau thời gian làm ăn, khi muốn nói việc mình góp lại cho quê là lẽ tự nhiên. Câu mẫu: “Cả đời con nhờ ruộng vườn của làng mà ăn học, nay góp một phần sửa lại cây cầu, ăn cây nào rào cây ấy thôi ạ.” Ở giọng tự nói về mình, câu rất khiêm và có tình.
Nhưng khi chĩa vào người khác, câu này dễ thành lời trách: “ăn cây nào rào cây ấy chứ” thường được nói với người bị coi là vô ơn, phản bội. Vì vậy trong bài phát biểu chung, đừng dùng câu này để nhắc khéo một ai đó trong hội trường; người nghe đoán ra ngay và không khí chùng xuống.
Trong bài văn nghị luận về lòng biết ơn quê hương, câu này đặt ở phần bàn luận là hợp, kèm một ví dụ người con của làng góp sức xây trường, làm đường. Tránh đặt ở mở bài, vì đứng một mình nó nghe như một lời răn.
Câu mẫu cho buổi họp đồng hương và họp tổ dân phố
Hai dịp này có không khí khác nhau: họp đồng hương ấm và vui, họp tổ dân phố thực tế và ngắn. Dưới đây là những câu viết sẵn bạn có thể chỉnh lại theo tên nơi mình.
- Mở buổi họp đồng hương: “Ở xa quê, mỗi người con của xã mình là một người láng giềng gần của nhau, bán anh em xa mua láng giềng gần, mong hội mình còn gặp nhau nhiều năm nữa.”
- Kêu gọi giúp một hội viên gặp khó: “Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ, gia đình anh Hùng đang cần cả hội chung tay.”
- Mở họp tổ dân phố về trông nhà dịp Tết: “Tinh thần thủ vọng tương trợ, mỗi nhà để ý giúp hai nhà hai bên.”
- Đón hộ mới về tổ: “Đất có lề, quê có thói, tổ mình có lệ sáng chủ nhật đầu tháng cùng quét đường, mong gia đình mới tham gia cùng.”
- Chia tay một gia đình chuyển đi: “Bao năm tối lửa tắt đèn có nhau, đi đâu cũng nhớ đường về thăm xóm.”
Mỗi dịp chỉ một câu. Phần còn lại của lời nói là việc cụ thể: số tiền quyên góp, lịch trực, ngày họp tới. Câu trích mở đường, việc cụ thể giữ người nghe ở lại.
Dàn ý chèn câu cho bài văn về tình làng nghĩa xóm
Đề “suy nghĩ về tình làng nghĩa xóm” hay gặp ở lớp 8, lớp 9. Dàn ý dưới đây đặt câu trích vào đúng chỗ, mỗi phần một câu.
- Mở bài: kể một chuyện nhỏ có thật, như lần hàng xóm trông nhà giúp, rồi dẫn câu “bán anh em xa, mua láng giềng gần”.
- Giải thích: tình làng nghĩa xóm là gì, dẫn “tối lửa tắt đèn có nhau” để nói lúc khó khăn.
- Biểu hiện: dẫn “một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ” kèm ví dụ quyên góp, giúp nhà gặp nạn.
- Bàn luận mở rộng: nếp riêng của mỗi làng, dẫn “nhập gia tuỳ tục” và nói rõ giữ nếp tốt, bỏ hủ tục.
- Phản đề: phê phán lối sống khép cửa ở đô thị nhưng không quy chụp, nêu cách nhỏ để gần hàng xóm hơn.
- Kết bài: quay lại chuyện ở mở bài, không thêm câu trích mới.
Bài khoảng 600 chữ thì bốn câu trích là đủ. Nếu thầy cô yêu cầu ngắn hơn, giữ câu ở mở bài và câu ngựa đau ở phần biểu hiện, vì hai câu này có hình ảnh rõ nhất.
Chú thích ảnh và bài đăng về xóm cũ: câu ngắn dùng ngay
Ảnh xóm cũ, ảnh buổi liên hoan cuối năm của tổ dân phố, ảnh mâm cỗ hàng xóm mang sang là những thứ người ta hay đăng nhất. Chú thích cho loại ảnh này cần ngắn, một dòng, và để bức ảnh tự kể phần còn lại.
- Ảnh cả xóm ngồi ăn cỗ ngoài ngõ: “Bán anh em xa, mua láng giềng gần, ngõ nhỏ mà mâm dài.”
- Ảnh hàng xóm giúp dọn nhà sau lũ: “Tối lửa tắt đèn có nhau, bùn ngập sân mà không nhà nào phải dọn một mình.”
- Ảnh về lại xóm cũ sau nhiều năm: “Ta về ta tắm ao ta, cái ao đầu ngõ vẫn còn, chỉ bờ ao đã lát gạch.”
- Ảnh tổ dân phố trực Tết: “Thủ vọng tương trợ, năm nay ngõ mình yên cả bảy ngày Tết.”
- Ảnh chào gia đình mới về khu phố: “Đất có lề, quê có thói, sáng chủ nhật này mời cả nhà ra quét ngõ cùng mọi người.”
Để ý cách các chú thích trên đi theo cùng một khuôn: câu trích, dấu phẩy, rồi một chi tiết chỉ bức ảnh đó mới có. Chi tiết riêng ấy làm câu trích không còn sáo. Nếu bạn không thêm được chi tiết nào, thà chỉ ghi tên xóm và ngày chụp còn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bán anh em xa mua láng giềng gần có phải khuyên coi nhẹ anh em không?
Không phải. Câu chỉ nói khi có việc gấp, người hàng xóm ở gần giúp được nhanh hơn anh em ở xa. Ý chính là trân trọng láng giềng, không phải so bì hay coi nhẹ tình anh em ruột thịt.
Chữ tàu trong một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ nghĩa là gì?
Tàu ở đây là chuồng ngựa, nơi nhiều con ngựa cùng ăn cỏ. Một con ngựa ốm thì cả chuồng cũng bỏ ăn, nghĩa bóng là một người gặp nạn thì cả tập thể cùng lo.
Nhập gia tuỳ tục và nhập hương tuỳ tục, câu nào đúng?
Cả hai đều dùng được. Nhập hương tuỳ tục là đến làng nào theo tục làng ấy; nhập gia tuỳ tục là vào nhà ai theo nếp nhà ấy, cách nói này quen hơn với người Việt. Không cần sửa của nhau.
Ta về ta tắm ao ta có phải câu chê nơi khác không?
Câu gốc nói lòng yêu quê: quê mình dù trong dù đục vẫn quý nhất. Nó chỉ thành lời chê khi người dùng đem ra để từ chối cái mới hoặc coi thường nơi khác, nên khi viết cần nói rõ ý yêu quê.
Có nên dùng ăn cây nào rào cây ấy trong bài phát biểu chung không?
Chỉ nên dùng khi bạn tự nói về mình, như lời giải thích vì sao góp sức cho quê. Dùng để nhắc khéo người khác trong hội trường thì nghe như lời trách và làm không khí chùng xuống.
Thủ vọng tương trợ dùng ở đâu cho hợp?
Hợp lời phát biểu về một việc làm có tổ chức của khu dân cư: tổ trông nhà dịp Tết, nhóm tự quản an ninh, quy ước giúp nhau khi có người ốm. Với lời kêu gọi giúp một nhà gặp nạn thì câu ngựa đau hợp hơn.