Chín câu về dạy con đáng dùng nhất nói bốn điều: cha mẹ có trách nhiệm dạy (dưỡng bất giáo phụ chi quá), môi trường và thói quen quyết định nhiều (Mạnh mẫu tam thiên, tính tương cận tập tương viễn), dạy phải sớm và từ việc nhỏ (uốn cây từ thuở còn non, học ăn học nói học gói học mở, ăn trông nồi ngồi trông hướng) và mong con vượt mình (con hơn cha là nhà có phúc); thêm hai câu cần đọc lại bằng con mắt hôm nay: thương cho roi cho vọt, cha mẹ sinh con trời sinh tính.
Bài viết cho cha mẹ muốn có câu nói gọn để nhắc mình, giáo viên soạn lời trong buổi họp phụ huynh, và học sinh làm bài nghị luận về giáo dục gia đình. Mỗi câu có nghĩa, câu mẫu, sắc thái và chỗ hay dùng sai, cùng bảng cho biết câu nào còn hợp quan niệm dạy con ngày nay.
Chín câu về dạy con và mức còn hợp hôm nay
Câu về dạy con mang theo quan niệm của thời nó ra đời. Cột cuối không chấm đúng sai, chỉ cho biết khi dùng hôm nay bạn có cần thêm một câu giải thích hay không.
| Câu | Quan niệm chính | Dùng hôm nay |
|---|---|---|
| Dưỡng bất giáo, phụ chi quá | Nuôi mà không dạy là lỗi của cha | Hợp, nên nói “lỗi của cha mẹ” |
| Mạnh mẫu tam thiên | Chọn môi trường sống cho con | Hợp |
| Tính tương cận, tập tương viễn | Thói quen làm con người khác nhau | Rất hợp |
| Uốn cây từ thuở còn non | Dạy sớm | Hợp |
| Học ăn học nói, học gói học mở | Dạy từ việc nhỏ trong đời sống | Hợp |
| Ăn trông nồi, ngồi trông hướng | Dạy phép lịch sự, biết người xung quanh | Hợp |
| Con hơn cha là nhà có phúc | Mong con vượt cha mẹ | Rất hợp |
| Thương cho roi cho vọt | Nghiêm khắc vì thương | Cần giải thích, không cổ vũ đánh con |
| Cha mẹ sinh con trời sinh tính | Mỗi đứa trẻ một tính | Cần giải thích, tránh dùng để buông |
Bảy câu đầu dùng thoải mái trong bài văn và lời nói. Hai câu cuối vẫn dùng được, nhưng phải kèm một vế nói rõ bạn hiểu câu theo hướng nào, nếu không người nghe sẽ hiểu theo nghĩa thô nhất.
Trách nhiệm của cha mẹ: dưỡng bất giáo, phụ chi quá
Dưỡng bất giáo, phụ chi quá là câu trong Tam Tự Kinh, sách học vỡ lòng xưa: nuôi con mà không dạy là lỗi của người cha. Câu tiếp theo là giáo bất nghiêm, sư chi đọa: dạy mà không nghiêm là cái lười của thầy. Hai câu đặt trách nhiệm dạy trẻ lên vai người lớn chứ không đổ cho đứa trẻ.
Hôm nay, khi dùng câu này, nên nói rộng ra là trách nhiệm của cả cha lẫn mẹ, vì chữ “phụ” trong xã hội xưa chỉ người đứng đầu gia đình. Câu hợp lời mở của giáo viên trong buổi họp phụ huynh đầu năm, đoạn lý lẽ trong bài nghị luận về vai trò gia đình. Câu mẫu: Sách xưa dạy dưỡng bất giáo, phụ chi quá, nuôi mà không dạy là lỗi của người lớn; một đứa trẻ vô lễ trước hết là câu hỏi dành cho cha mẹ, sau mới là cho đứa trẻ.
Chỗ dễ dùng sai: dùng câu này để trách một phụ huynh cụ thể trước đông người. Câu có sức nặng như một lời kết tội, nên trong buổi họp phụ huynh hãy nói như điều mọi người cùng nhắc nhau, không chỉ vào ai.
Môi trường và thói quen: Mạnh mẫu tam thiên, tính tương cận tập tương viễn
Mạnh mẫu tam thiên. Mẹ của Mạnh Tử ba lần dời nhà: từ gần nghĩa địa, rồi gần chợ, cuối cùng đến gần trường học, vì thấy con bắt chước những gì xung quanh. Câu nói về việc chọn môi trường cho con. Hợp lời khuyên cha mẹ cân nhắc chỗ ở, trường học, bạn bè của con; bài nghị luận về ảnh hưởng của môi trường. Câu mẫu: Thời nay không mấy ai dời nhà như Mạnh mẫu tam thiên, nhưng chọn cho con những người bạn, những kênh con xem mỗi tối cũng là một lần dời nhà. Câu mẫu này cho thấy cách đưa tích xưa vào chuyện hôm nay mà không kể lại cả câu chuyện.
Tính tương cận, tập tương viễn. Câu trong Luận Ngữ, cũng được đưa vào Tam Tự Kinh: bản tính con người gần nhau, thói quen làm con người xa nhau. Đây là câu rất hợp quan niệm giáo dục hôm nay, nhấn vào việc tập thói quen hơn là đổ cho bẩm sinh. Câu mẫu: Tính tương cận, tập tương viễn; hai đứa trẻ cùng lớp có thể khác nhau rất xa sau mười năm, chỉ vì một đứa được tập đọc sách mỗi tối. Câu hợp bài nghị luận, lời khuyên về thói quen, bài đăng chia sẻ cách dạy con.
Dạy sớm, dạy từ việc nhỏ: ba câu thuần Việt
Uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn ngây thơ. Ca dao: cây non dễ uốn, trẻ nhỏ dễ dạy; để lớn rồi mới sửa thì khó. Câu hợp lời khuyên cha mẹ trẻ, bài văn về giáo dục sớm. Câu mẫu: Uốn cây từ thuở còn non; thói quen cất giày dép đúng chỗ, con học được từ năm ba tuổi thì lớn lên không ai phải nhắc. Có một câu tục ngữ cũ cùng mở đầu “dạy con từ thuở còn thơ” nhưng vế sau nói về dạy vợ, không hợp hôm nay; khi trích, chỉ dùng bản về uốn cây.
Học ăn, học nói, học gói, học mở. Tục ngữ: mọi việc trong đời sống, từ cách ăn, cách nói đến cách gói đồ, mở đồ, đều phải học. Câu nhấn vào phép tắc đời thường. Câu mẫu: Ông bà dạy học ăn, học nói, học gói, học mở; nhận quà phải biết cảm ơn trước khi mở, đó là bài đầu tiên con học.
Ăn trông nồi, ngồi trông hướng. Tục ngữ dạy trẻ biết để ý người xung quanh: ăn thì nhìn nồi xem còn bao nhiêu để chừa phần người khác, ngồi thì chọn chỗ cho phải phép. Hợp lời dặn con trước khi đi ăn cỗ, dự tiệc. Câu mẫu: Trước khi sang nhà nội ăn giỗ, mẹ dặn ăn trông nồi, ngồi trông hướng: món ngon để ông bà gắp trước, chỗ đầu mâm để người lớn. Chỗ dễ sai: dùng câu này để mắng trẻ trước mặt khách, khiến trẻ xấu hổ.
Hai câu cần đọc lại bằng con mắt hôm nay
Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi là tục ngữ: thương con thì nghiêm khắc, chiều chuộng quá là hại con. Phần lõi của câu là đừng nuông chiều, phần vỏ là hình ảnh roi vọt. Ngày nay, khi dùng câu này trong bài nghị luận hay lời nói, nên nói rõ bạn giữ phần lõi, không cổ vũ đánh trẻ. Câu mẫu: Câu thương cho roi cho vọt nên hiểu là thương thì phải nghiêm, không phải thương thì phải đánh; một lời từ chối dứt khoát đôi khi là cây roi hiệu quả nhất. Lỗi hay gặp là trích nguyên câu để biện hộ cho việc đánh con, cách dùng này dễ khiến bài viết bị đánh giá lệch chuẩn.
Cha mẹ sinh con, trời sinh tính là tục ngữ: cha mẹ sinh ra con nhưng tính nết mỗi đứa trẻ có phần riêng, không ai giống ai. Câu có giá trị khi nhắc cha mẹ tôn trọng sự khác biệt giữa các con, không so sánh anh với em. Nhưng câu hay bị dùng sai theo hướng buông xuôi: con hư thì bảo trời sinh tính. Câu mẫu dùng đúng: Cha mẹ sinh con, trời sinh tính; đứa lớn thích đọc sách, đứa nhỏ thích chạy nhảy, bố mẹ không ép hai đứa vào một khuôn.
Cách tự kiểm: sau khi đặt một trong hai câu này vào bài, hỏi xem câu đang được dùng để biện hộ hay để hiểu con. Nếu là biện hộ, hãy đổi câu.
Con hơn cha là nhà có phúc: câu kết đẹp cho nhiều kiểu bài
Con hơn cha là nhà có phúc là tục ngữ: con giỏi hơn cha mẹ là điều may lớn của gia đình. Câu thể hiện một quan niệm rất đẹp của người Việt: cha mẹ không ganh với con mà mừng khi con vượt mình. Câu hợp làm kết bài nghị luận về giáo dục gia đình, lời phát biểu của phụ huynh khi con nhận học bổng, lời chúc mừng bạn bè có con đỗ đạt.
Câu mẫu cho lời phụ huynh: Bố chỉ học hết lớp chín, nay con vào đại học; con hơn cha là nhà có phúc, bố không mong gì hơn. Câu mẫu cho bài văn: Mục đích cuối cùng của việc dạy con không phải là để con giống mình, mà để con hơn mình, như ông bà ta vẫn nói con hơn cha là nhà có phúc.
Chỗ dễ sai: dùng câu này để khen con người khác theo kiểu so sánh với cha mẹ của chúng, như “con hơn hẳn bố nó”, nghe như chê người bố. Khi khen con nhà người khác, chỉ cần nói câu tục ngữ một cách chung, để chính cha mẹ đứa trẻ tự nhận phần vui.
Câu nào cho tình huống nào
Năm tình huống hay cần câu về dạy con, mỗi tình huống một gợi ý. Chỉ dùng một câu cho mỗi lần nói.
- Giáo viên mở buổi họp phụ huynh: dưỡng bất giáo, phụ chi quá, nói như điều chung, không chỉ vào ai.
- Cha mẹ trẻ đăng bài về thói quen của con: tính tương cận, tập tương viễn, hoặc uốn cây từ thuở còn non.
- Dặn con trước khi đi ăn cỗ, dự tiệc: ăn trông nồi, ngồi trông hướng, nói riêng với con trước khi đi.
- Bài nghị luận về giáo dục gia đình: một câu Hán Việt làm lý lẽ (Mạnh mẫu tam thiên), một câu tục ngữ làm kết (con hơn cha là nhà có phúc).
- Phụ huynh phát biểu khi con nhận thưởng: con hơn cha là nhà có phúc, kèm một chi tiết về hành trình của con.
Điều không cần làm: không cần trích cả đoạn Tam Tự Kinh, không cần kể lại trọn tích Mạnh mẫu; người nghe chỉ cần ý chính và một liên hệ với hôm nay. Câu trích dài trong buổi họp phụ huynh dễ biến người nói thành người giảng bài.
Câu hỏi thường gặp
Dưỡng bất giáo, phụ chi quá nghĩa là gì?
Câu trong Tam Tự Kinh nghĩa là nuôi con mà không dạy là lỗi của người cha. Hôm nay nên hiểu rộng là trách nhiệm của cả cha lẫn mẹ. Câu hợp lời mở buổi họp phụ huynh và đoạn lý lẽ trong bài nghị luận về giáo dục gia đình.
Mạnh mẫu tam thiên là tích gì?
Đó là chuyện mẹ của Mạnh Tử ba lần dời nhà, từ gần nghĩa địa, gần chợ đến gần trường học, vì thấy con bắt chước những gì xung quanh. Tích được dùng để nói về việc chọn môi trường tốt cho con, chỉ cần dẫn ý, không cần kể lại trọn.
Câu thương cho roi cho vọt có còn đúng không?
Phần ý nghĩa thương con thì phải nghiêm, không nuông chiều vẫn đúng. Phần hình ảnh roi vọt không còn hợp với quan niệm dạy con hôm nay. Khi dùng, hãy nói rõ bạn giữ ý nghiêm khắc, không cổ vũ đánh trẻ.
Tính tương cận, tập tương viễn dùng trong bài văn thế nào?
Câu hợp đoạn lý lẽ về vai trò của thói quen: bản tính trẻ em gần nhau, thói quen tập hằng ngày mới làm các em khác xa nhau. Kèm một ví dụ thói quen cụ thể như đọc sách mỗi tối, câu sẽ có sức thuyết phục.
Câu nào về dạy con hợp làm kết bài nghị luận?
Con hơn cha là nhà có phúc hợp nhất, vì nêu được mục đích của việc dạy con là để con vượt cha mẹ, kết bài theo hướng mở và tích cực. Câu này cũng dễ hiểu với mọi người đọc, không cần giải nghĩa.