BatBien.comBất Biến
Câu hay về gia đình, hiếu nghĩa

Câu nói về uống nước nhớ nguồn: 9 câu về tổ tiên, dòng họ kèm nghĩa và câu mẫu

Ẩm thủy tư nguyên, mộc bản thủy nguyên, thận chung truy viễn, kế vãng khai lai: 9 câu về cội nguồn dòng họ, nghĩa, câu mẫu và chỗ đặt trong lời phát biểu họp họ.

Extended Vietnamese family gathered in a tiled courtyard of an old ancestral house, seen from behind, incense smoke drifting, overcast morning light, high angle wide shot

Chín câu về uống nước nhớ nguồn đáng dùng nhất chia làm ba lớp nghĩa: nhớ ơn người đi trước (ẩm thủy tư nguyên, uống nước nhớ nguồn, ăn quả nhớ kẻ trồng cây, tiền nhân trồng cây hậu nhân hóng mát), nhớ gốc của dòng họ (mộc bản thủy nguyên, con người có tổ có tông, thận chung truy viễn) và nối tiếp đời sau (kế vãng khai lai, đời cha ăn mặn đời con khát nước).

Bài này viết cho người soạn lời phát biểu trong buổi họp họ, ngày giỗ tổ của dòng họ, lễ mừng nhà thờ họ sửa xong, và cho học sinh làm văn nghị luận về truyền thống. Mỗi câu có nghĩa, chỗ hợp, câu văn mẫu và chỗ hay dùng sai. Bài chỉ đưa câu để chèn và câu dẫn ngắn, không soạn trọn bài phát biểu.

Chín câu, ba lớp nghĩa

Ba lớp nghĩa tương ứng ba phần thường gặp của một lời phát biểu trong dòng họ: phần nhắc công người xưa, phần nói về gốc gác, phần dặn dò con cháu. Chọn mỗi lớp một câu là đủ cho một bài nói năm phút.

Lớp nghĩaCâuGiọngHợp nhất với
Nhớ ơnẨm thủy tư nguyênHán Việt, trang trọngCâu đối, mở lời phát biểu
Nhớ ơnUống nước nhớ nguồnThuần Việt, phổ thôngMọi dịp, kể cả học sinh
Nhớ ơnĂn quả nhớ kẻ trồng câyThuần Việt, gần gũiLời cảm ơn người có công
Nhớ ơnTiền nhân trồng cây, hậu nhân hóng mátCâu lưu truyềnCảm ơn thế hệ trước dựng nghiệp
Nhớ gốcMộc bản thủy nguyênHán Việt, rất trang trọngCâu đối, hoành phi nhà thờ họ
Nhớ gốcCon người có tổ có tôngCa daoLời dặn con cháu ở xa
Nhớ gốcThận chung truy viễnHán Việt, nguồn Luận NgữPhát biểu ngày giỗ
Nối đờiKế vãng khai laiHán ViệtKết lời phát biểu, khen con cháu
Nối đờiĐời cha ăn mặn, đời con khát nướcTục ngữ rănLời khuyên, bài nghị luận

Một mẹo nhỏ: trong cùng một bài nói, đừng chọn hai câu thuộc cùng một lớp. Ẩm thủy tư nguyên và uống nước nhớ nguồn là cùng một ý, đọc liền nhau người nghe sẽ thấy lặp, dù một câu Hán Việt và một câu thuần Việt.

Ẩm thủy tư nguyên và uống nước nhớ nguồn: một ý, hai giọng

Ẩm thủy tư nguyên nghĩa từng chữ là uống nước nghĩ đến nguồn. Câu tiếng Việt uống nước nhớ nguồn mang đúng ý ấy, đã thành câu cửa miệng của người Việt. Nghĩa bóng: hưởng thành quả thì nhớ đến người tạo ra thành quả. Hai câu cùng một ý nên câu hỏi duy nhất là chọn giọng nào.

Chọn ẩm thủy tư nguyên khi bạn viết câu đối, chữ trên tấm biển ghi công đức của dòng họ, hoặc câu mở trong một lời phát biểu trang trọng có các cụ cao niên ngồi nghe. Câu mẫu: Kính thưa các cụ, các ông bà, cô bác, hôm nay con cháu về đây theo đạo ẩm thủy tư nguyên, uống nước nghĩ đến nguồn. Chọn uống nước nhớ nguồn khi người nghe đủ mọi lứa tuổi, nhất là có trẻ nhỏ, hoặc khi viết bài văn. Câu mẫu: Uống nước nhớ nguồn không chỉ là đi thăm mộ tổ mỗi dịp Thanh minh, mà còn là biết ông bà mình đã sống ra sao.

Chỗ hay sai: dùng câu này cho mọi lời cảm ơn, kể cả cảm ơn nhà tài trợ một buổi liên hoan. Câu có sức nặng khi nói về công lao lớn và lâu dài, như công ông bà, công thầy cô, công thế hệ trước. Dùng cho việc nhỏ thì câu mất giá, và lần sau bạn cần nó cho việc lớn thì nghe đã nhàm.

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây và tiền nhân trồng cây, hậu nhân hóng mát

Ăn quả nhớ kẻ trồng cây. Tục ngữ: hưởng quả ngọt thì nhớ người trồng. Câu nhìn từ phía người nhận, đặt trọng tâm vào lòng biết ơn. Hợp lời cảm ơn các cụ đã góp công dựng lại nhà thờ họ, lời học sinh tri ân thầy cô, bài nghị luận về đạo lý. Câu mẫu: Con cháu hôm nay có nơi sum họp khang trang là nhờ các cụ năm xưa góp từng viên gạch; ăn quả nhớ kẻ trồng cây, chúng con xin ghi nhớ.

Tiền nhân trồng cây, hậu nhân hóng mát. Câu lưu truyền, phiên âm là tiền nhân tài thụ, hậu nhân thừa lương: người trước trồng cây, người sau hưởng bóng mát. Khác câu trên ở chỗ đặt trọng tâm vào công sức của người đi trước và gợi ý người sau cũng phải trồng cây cho thế hệ tiếp theo. Câu mẫu: Tiền nhân trồng cây, hậu nhân hóng mát; quỹ khuyến học của họ ta do các cụ lập ra từ thời còn khó, nay đến lượt lớp con cháu góp để các em nhỏ được hưởng.

Chọn câu nào? Nếu đoạn văn kết thúc bằng lời cảm ơn, dùng ăn quả nhớ kẻ trồng cây. Nếu đoạn văn kết thúc bằng lời kêu gọi đời sau tiếp tục góp sức, dùng tiền nhân trồng cây hậu nhân hóng mát. Hai câu cùng hình ảnh cây nên đừng đặt cạnh nhau.

Câu về gốc rễ dòng họ: mộc bản thủy nguyên, con người có tổ có tông

Mộc bản thủy nguyên: cây có gốc, nước có nguồn. Bốn chữ này rất hay gặp trên câu đối, hoành phi ở nhà thờ họ, và là câu trang trọng nhất trong nhóm. Nghĩa bóng: mỗi người có cội rễ, có dòng họ sinh ra mình. Câu hợp chữ trên bức hoành, câu mở trong cuốn gia phả, lời phát biểu khánh thành nhà thờ họ. Câu mẫu: Mộc bản thủy nguyên, cây có gốc, nước có nguồn; cuốn gia phả này là để con cháu đời sau biết mình từ đâu mà có.

Ca dao Con người có tổ có tông, như cây có cội, như sông có nguồn nói cùng ý bằng giọng mộc mạc, kèm tục ngữ ngắn chim có tổ, người có tông. Câu này hợp lời dặn con cháu sống xa quê, đi làm ở Đà Nẵng, Cần Thơ hay ở nước ngoài, hoặc bài văn của học sinh về truyền thống gia đình. Câu mẫu: Ông nội hay nhắc chim có tổ, người có tông, nên mỗi lần nghỉ hè, bố đều đưa em về quê thắp hương cho các cụ.

Chỗ hay sai: dùng các câu này để đề cao dòng họ mình hơn dòng họ khác, kiểu “họ ta gốc lớn”. Câu nói về việc nhớ gốc, không nói về chuyện gốc to hay nhỏ. Lời phát biểu có giọng hơn thua dễ làm khách mời từ họ khác khó chịu, nhất là trong đám cưới, đám giỗ có thông gia dự.

Thận chung truy viễn và kế vãng khai lai: hai câu cho lời phát biểu ngày giỗ

Thận chung truy viễn. Câu trong Luận Ngữ: cẩn trọng việc tang của cha mẹ, tưởng nhớ tổ tiên xa đời, thì nếp sống của người dân trở nên đôn hậu. Câu này nói việc nhớ người đã khuất là một nếp văn hoá giữ cho người sống tử tế với nhau. Hợp lời mở đầu buổi giỗ tổ của dòng họ, bài nghị luận về giữ gìn truyền thống. Câu mẫu: Người xưa dạy thận chung truy viễn, nhớ về người đã xa để người còn ở lại sống với nhau cho hậu. Lưu ý: giải nghĩa gọn, không cần giảng thêm về nghi lễ.

Kế vãng khai lai. Nối nghiệp người trước, mở đường cho người sau. Câu có hướng nhìn về tương lai, nên hợp phần kết của lời phát biểu, nhất là khi khen thưởng con cháu học giỏi hay giới thiệu thế hệ trẻ nhận trách nhiệm trong họ. Câu mẫu: Các cháu đỗ đạt năm nay là lớp kế vãng khai lai của họ ta, nối được nếp học của ông bà và mở đường cho các em nhỏ hơn. Câu cũng dùng được ở doanh nghiệp gia đình khi người con tiếp quản, nhưng đừng dùng cho mọi buổi lễ khen thưởng, vì nghĩa “nối đời” sẽ mất.

Đời cha ăn mặn, đời con khát nước: câu răn, đừng dùng để trách

Đời cha ăn mặn, đời con khát nước là tục ngữ: người đời trước làm điều sai, đời sau phải gánh hậu quả. Câu này thuộc lớp “nối đời” nhưng theo chiều ngược: nói về trách nhiệm, không phải về công ơn. Nó hợp lời khuyên người lớn sống cho tử tế vì con cháu, hoặc bài nghị luận về trách nhiệm với thế hệ sau, kể cả những đề như bảo vệ môi trường. Câu mẫu: Đời cha ăn mặn, đời con khát nước; khu rừng đầu nguồn bị chặt hôm nay là con suối cạn của các cháu mai sau.

Chỗ dễ dùng sai và gây tổn thương: đem câu này ra nói về một gia đình cụ thể đang gặp chuyện, như thể con cái họ khổ là do cha mẹ làm điều xấu. Trong buổi họp họ, câu này tuyệt đối không dùng để nhắc chuyện cũ của một chi nào đó. Hãy giữ nó ở dạng lời răn chung, nói về chính mình hoặc về cả thế hệ.

Câu cũng không hợp các dịp vui như mừng thọ, cưới hỏi. Nếu buổi họp họ vừa có phần giỗ vừa có phần khen thưởng, đặt câu này vào phần dặn dò cuối, sau khi đã nói hết những lời ghi công.

Khung chèn câu trong lời phát biểu họp họ đầu xuân

Khung dưới chỉ ra chỗ chèn câu và câu dẫn ngắn, không phải bài phát biểu hoàn chỉnh. Bài nói năm phút chỉ cần ba câu trích.

  1. Chào hỏi theo thứ bậc trong họ, chưa dùng câu trích.
  2. Mở ý bằng một câu nhớ ơn, ví dụ ẩm thủy tư nguyên hoặc uống nước nhớ nguồn, nối bằng câu dẫn “theo đạo” hay “như lời ông bà dạy”.
  3. Điểm lại việc lớn của họ trong năm (sửa nhà thờ, làm gia phả, quỹ khuyến học), chèn một câu nhớ gốc như mộc bản thủy nguyên khi nói về gia phả.
  4. Khen con cháu đỗ đạt, chèn kế vãng khai lai.
  5. Dặn dò ngắn, nếu cần một câu răn thì dùng đời cha ăn mặn đời con khát nước ở dạng nói về chính mình.
  6. Kết bằng lời chúc sức khoẻ, không cần câu trích nữa.

Điều không cần làm: không cần đọc lại toàn bộ thế thứ các đời, không cần giải nghĩa từng chữ Hán Việt trước các cụ đã thuộc. Một câu nghĩa ngắn gọn sau phiên âm là đủ để các cháu nhỏ hiểu mà các cụ không thấy bị giảng lại.

Câu hỏi thường gặp

Ẩm thủy tư nguyên và uống nước nhớ nguồn khác nhau thế nào?

Hai câu cùng nghĩa: uống nước nghĩ đến nguồn. Ẩm thủy tư nguyên là dạng Hán Việt, trang trọng, hợp câu đối và lời mở đầu trước các cụ; uống nước nhớ nguồn là dạng thuần Việt, hợp mọi dịp và mọi lứa tuổi.

Mộc bản thủy nguyên dùng ở đâu?

Bốn chữ này hay gặp trên câu đối, bức hoành ở nhà thờ họ, phần mở đầu cuốn gia phả và lời phát biểu khánh thành nhà thờ họ. Câu rất trang trọng nên ít hợp thiệp, tin nhắn hay bài đăng mạng xã hội thường ngày.

Thận chung truy viễn có nguồn từ đâu?

Câu nằm trong sách Luận Ngữ, là lời của Tăng Tử, đầy đủ là thận chung truy viễn, dân đức quy hậu hĩ. Ý là cẩn trọng việc tang, tưởng nhớ tổ tiên thì nếp sống của người dân trở nên đôn hậu.

Học sinh viết văn về truyền thống gia đình nên dùng câu nào?

Nên dùng uống nước nhớ nguồn hoặc chim có tổ người có tông vì dễ hiểu và gần với trải nghiệm. Nếu muốn trang trọng hơn ở kết bài, dùng kế vãng khai lai để nói về trách nhiệm tiếp nối của thế hệ mình.

Câu đời cha ăn mặn đời con khát nước có nên dùng trong họp họ không?

Chỉ nên dùng ở phần dặn dò chung, nói về trách nhiệm của chính thế hệ mình với con cháu. Tuyệt đối không dùng để nhắc chuyện của một gia đình hay một chi cụ thể, vì rất dễ gây mất lòng và chia rẽ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138