BatBien.comBất Biến
Thành ngữ, câu Hán Việt hay dùng sai

Danh ngôn bị gán nhầm tác giả: 10 câu hay trích và cách ghi nguồn an toàn

Gandhi, Einstein, Churchill thật ra không nói những câu quen thuộc được gán cho họ. 10 câu hay trích sai tên và cách ghi nguồn cho bài văn, bài phát biểu.

An elderly Vietnamese librarian seen from behind returning a closed clothbound volume to a tall wooden shelf, dusty afternoon light through high windows, warm amber and plum tones

Nhiều danh ngôn được trích nhiều nhất lại không phải của người được ghi tên: chưa ai tìm thấy câu "đánh giá con cá bằng khả năng leo cây" trong văn bản của Einstein, câu "thành công là đi từ thất bại này đến thất bại khác" không có trong lời của Churchill, còn câu Tôn Tử viết là "trăm trận không nguy" chứ không phải "trăm trận trăm thắng". Khi không chắc, cách an toàn là ghi "câu nói lưu truyền" hoặc chỉ trích ý, không ghi tên.

Bài này không khảo cứu nguồn gốc dài; mỗi câu chỉ có một dòng về tình trạng nguồn đã được giới nghiên cứu trích dẫn chỉ ra. Phần chính là cách ghi nguồn trong từng loại văn bản, cách dùng câu trích mà không cần tên tác giả, và cách tự kiểm một "danh ngôn" trước khi đưa vào bài văn, bài phát biểu hay bài đăng.

Vì sao danh ngôn hay bị gán nhầm

Một câu hay mà không có tên thì ít người chia sẻ; gắn thêm tên một người nổi tiếng, câu ấy lập tức có trọng lượng. Qua nhiều lần chép, câu của người vô danh dần được "đẩy" sang tên những người ai cũng biết: Einstein cho câu về trí tuệ, Gandhi cho câu về thay đổi, Churchill cho câu về bản lĩnh, Khổng Tử cho câu về đạo làm người.

Cơ chế thứ hai là rút gọn. Một ý dài trong thư từ, bài diễn văn được cắt ngắn cho gọn rồi đóng ngoặc kép như thể nguyên văn. Cơ chế thứ ba là dịch đi dịch lại: câu gốc tiếng nước ngoài sang tiếng Việt qua một bản tiếng Anh, mỗi lần dịch lệch một chút, đến khi không còn khớp với văn bản nào.

Với người viết, điều quan trọng không phải biết hết các câu bị gán nhầm, mà là có thói quen: câu nào chưa thấy trong một cuốn sách, bài nói có ghi rõ thì không đóng ngoặc kép kèm tên.

Mười câu hay bị gán nhầm hoặc trích sai

Bảng dưới gom mười câu thường gặp trên thiệp, bài văn mẫu, ảnh trích dẫn. Cột tình trạng chỉ ghi điều đã được các nhà sưu tầm trích dẫn chỉ ra, không suy đoán thêm.

Câu thường gặpHay được ghi là củaTình trạng nguồnNên ghi
Hãy là sự thay đổi mà bạn muốn thấy trên thế giớiGandhiKhông tìm thấy nguyên văn trong các bài viết của ông; đây là bản rút gọn từ một ý dài hơnCâu lưu truyền, hoặc trích ý
Điên rồ là lặp lại một việc và mong kết quả khácEinsteinChưa tìm thấy trong văn bản của ôngCâu nói lưu truyền
Ai cũng là thiên tài, nhưng nếu đánh giá con cá qua việc leo cây…EinsteinKhông có bằng chứng ông nói câu nàyMột câu lưu truyền
Thành công là đi từ thất bại này đến thất bại khác mà không mất nhiệt huyếtChurchillKhông có trong các bài nói, bài viết được lưu của ôngCâu lưu truyền
Không có bánh mì thì ăn bánh ngọtMarie AntoinetteKhông có bằng chứng bà nói; chuyện tương tự đã được kể trước đóGiai thoại lưu truyền
Elementary, my dear WatsonSherlock Holmes trong truyện của Conan DoyleKhông xuất hiện đúng nguyên văn trong các truyện gốcCâu thoại quen thuộc gắn với nhân vật
Biết người biết ta, trăm trận trăm thắngBinh pháp Tôn TửĐúng sách nhưng sai chữ: câu gốc là "bách chiến bất đãi", trăm trận không nguyGhi đúng "trăm trận không nguy" nếu trích nguyên văn
Hãy cứ khát khao, hãy cứ dại khờSteve JobsÔng nói trong bài phát biểu năm 2005 nhưng nói rõ là mượn lời chào cuối trên số cuối của một ấn phẩm ông yêu thíchSteve Jobs nhắc lại
Điều duy nhất cần để cái ác thắng thế là người tốt không làm gìEdmund BurkeKhông tìm thấy trong tác phẩm của ôngCâu nói lưu truyền
Đằng sau mỗi người đàn ông thành công là một người phụ nữNhiều tên khác nhauKhông xác định được tác giảCâu nói quen thuộc

Để ý dòng của Steve Jobs: đây không phải gán nhầm hẳn mà là thiếu một tầng nguồn. Ghi "Steve Jobs nhắc lại" vừa đúng, vừa không làm mất sức nặng của câu.

Dùng những câu này thế nào khi vẫn muốn trích

Giữ câu, bỏ tên. Một câu hay vẫn hay khi không có tên đi kèm. Trong bài văn nghị luận, bạn viết: Có một câu nói được lưu truyền rộng rãi: ai cũng có tài năng riêng, nhưng nếu bắt con cá leo cây thì nó sẽ cả đời nghĩ mình kém cỏi. Giám khảo chấm ý và cách lập luận, không chấm tên người nổi tiếng.

Trích ý thay vì trích nguyên văn. Khi bạn không chắc câu chữ, đừng đóng ngoặc kép. Viết như người ta vẫn nói, thay đổi phải bắt đầu từ chính mỗi người là đủ, không ai bắt lỗi được một ý chung.

Ghi đúng mức độ chắc chắn. Có ba mức: "theo bài nói năm…" khi bạn đã tận mắt thấy nguồn; "thường được cho là của…" khi câu gắn với một người nhưng chưa rõ; "câu nói lưu truyền" khi không biết. Chọn mức thấp hơn là an toàn.

Với câu Tôn Tử, sửa về nguyên ý. Nếu bạn dùng trong bài phát biểu về kinh doanh, viết biết người biết ta thì trăm trận không nguy vừa đúng sách, vừa có lợi cho lập luận: nó nói về chuẩn bị để tránh thua, không hứa thắng chắc.

Không thêm tên để tăng sức nặng. Một câu tục ngữ Việt không cần được gán cho nhà hiền triết nào. Gắn tên một danh nhân nước ngoài cho tục ngữ của mình là lỗi khó gỡ nhất, vì người đọc am hiểu sẽ nghi ngờ cả bài.

Những lỗi hay gặp khi ghi nguồn, kể cả với câu có thật

Ghi tên mà sai chính tả. Viết sai tên riêng nước ngoài, thiếu chữ, thừa dấu, làm người đọc nghi cả độ chính xác của câu. Nếu không chắc cách viết, chép tên theo một cuốn sách in có uy tín, đừng gõ theo cách đọc.

Ghi danh xưng mơ hồ để lấp chỗ trống. Những cách ghi như "một triết gia phương Tây", "một nhà văn nổi tiếng từng nói" nghe như có nguồn mà thật ra không có. Chúng còn tệ hơn "câu nói lưu truyền" vì tạo cảm giác giả về độ tin cậy. Không biết ai nói thì nói thẳng là không rõ tác giả.

Thêm năm, thêm tác phẩm cho có vẻ chính xác. Một số bài văn mẫu ghi kèm năm và tên sách nhưng tự đặt ra. Giám khảo hoặc người nghe am hiểu chỉ cần phát hiện một chi tiết sai là mất niềm tin vào cả bài.

Đóng ngoặc kép cho câu đã sửa lời. Khi bạn rút gọn hay diễn lại cho hợp bài, câu không còn là nguyên văn. Bỏ ngoặc kép và dùng cách dẫn "như ai đó từng nói đại ý" là trung thực hơn.

Dùng câu thật nhưng bỏ mất nửa ý. Cắt một câu dài để lấy nửa câu hợp lập luận có thể làm đổi nghĩa so với ý của người nói. Đọc cả đoạn chứa câu ấy trước khi cắt.

Khi nào yên tâm ghi tên tác giả

Không phải câu nào cũng đáng ngờ. Có những câu nguồn rõ ràng, ghi tên thoải mái. Câu "điều gì không giết được ta sẽ làm ta mạnh hơn" có trong một tác phẩm của Nietzsche. Câu "điều duy nhất chúng ta phải sợ là chính nỗi sợ" nằm trong diễn văn nhậm chức năm 1933 của Franklin Roosevelt. Những câu như thế xuất hiện trong văn bản ai cũng tra lại được.

Với học sinh, nguồn an toàn nhất là sách giáo khoa và sách tham khảo có ghi xuất xứ: câu nào được in kèm tên tác phẩm thì dùng được trong bài thi. Với người soạn phát biểu, nguồn an toàn là sách in của nhà xuất bản có uy tín, hoặc bản ghi bài nói gốc.

Dấu hiệu chung của một câu "sạch nguồn": bạn kể ra được nó nằm ở đâu bằng một câu ngắn. Nếu không kể ra được, câu ấy chưa đủ chắc để gắn tên.

Năm bước kiểm một danh ngôn trước khi ghi tên

Bạn không cần là nhà nghiên cứu để tránh lỗi gán nhầm. Năm bước dưới đây mất khoảng mười phút, phù hợp với bài văn quan trọng hay bài phát biểu trước đông người:

  1. Tìm câu gốc bằng tiếng của tác giả, không chỉ bản tiếng Việt. Câu tiếng Việt thường đã được dịch qua nhiều lớp.
  2. Hỏi: câu này nằm trong sách nào, bài nói nào, năm nào? Nếu mọi trang chỉ chép lại câu mà không ai ghi tác phẩm, đó là dấu hiệu đáng ngờ.
  3. Xem các trang chuyên sưu tầm, kiểm chứng trích dẫn, nơi người ta lần lại lần xuất hiện sớm nhất của một câu. Họ thường ghi rõ câu nào chưa tìm thấy nguồn.
  4. So giọng câu với cách viết của người được ghi tên. Một câu có giọng khẩu hiệu hiện đại mà gán cho người sống cách đây hai trăm năm thường là sai.
  5. Nếu sau ba bước đầu vẫn không chắc, hạ xuống "câu nói lưu truyền" và chuyển sang bài khác của bạn.

Với bài văn thi, bạn không có thời gian kiểm. Vì vậy chỉ ghi tên khi đã học câu ấy từ sách giáo khoa hoặc sách có ghi nguồn; còn lại, dùng cách "có người từng nói" hay "người xưa có câu".

Câu dẫn để chèn câu trích không tên mà vẫn tự nhiên

Nhiều người sợ bỏ tên thì câu trích "nhẹ" đi. Thật ra cách dẫn mới quyết định sức nặng. Trong bài phát biểu, câu dẫn "Có một câu nói mà nhiều người trong chúng ta từng nghe" tạo được sự đồng cảm hơn là đọc một cái tên nước ngoài mà nửa hội trường không biết.

Trong bài văn, cách dẫn hợp là đặt câu trích ngay sau một tình huống cụ thể: kể một bạn học giỏi toán nhưng bị chê vì vẽ xấu, rồi viết "người ta vẫn nói, đừng bắt con cá leo cây". Câu trích lúc này là chốt cho ví dụ, không cần tên tác giả để đứng vững.

Trên bài đăng hay chú thích ảnh, cứ để câu đứng một mình, không ghi tên. Người đọc mạng xã hội rất hay bình luận bắt lỗi nguồn, và một câu không tên thì không có chỗ để bắt lỗi.

Câu hỏi thường gặp

Ghi câu nói lưu truyền trong bài văn thi có bị trừ điểm không?

Không, giám khảo đánh giá cách bạn dùng câu trích để làm rõ luận điểm, không đánh giá tên tác giả. Ghi sai tên mới là điểm trừ, vì nó cho thấy kiến thức không chính xác. Câu lưu truyền đặt đúng chỗ vẫn làm bài văn có sức nặng.

Câu biết người biết ta trăm trận trăm thắng có sai không?

Câu này phổ biến nhưng lệch với câu gốc trong binh pháp Tôn Tử, vốn là bách chiến bất đãi, nghĩa là trăm trận không nguy. Khi chỉ dùng như thành ngữ trong lời nói thường thì không sao, còn khi trích nguyên văn có ghi nguồn thì nên viết đúng.

Làm sao biết một câu nói được gán cho Einstein là thật hay không?

Hãy tìm xem câu đó nằm trong bài viết, thư hay bài phỏng vấn nào của ông. Có những tuyển tập trích dẫn của Einstein được biên soạn kỹ, liệt kê cả câu bị gán nhầm. Nếu không tìm ra văn bản gốc, bạn nên ghi là câu nói lưu truyền.

Có nên sửa bài đăng của người khác khi họ ghi nhầm tên tác giả?

Nếu là bạn bè thân, bạn có thể nhắn riêng kèm nguồn tham khảo. Bình luận công khai bắt lỗi dễ làm người kia mất mặt và hiếm khi được cảm ơn. Điều chắc chắn nằm trong tay bạn là không chia sẻ lại câu có tên sai.

Câu Hãy cứ khát khao hãy cứ dại khờ nên ghi là của ai?

Bạn có thể ghi là Steve Jobs nhắc lại trong bài phát biểu năm 2005, vì chính ông nói đó là lời chào cuối trên số cuối của một ấn phẩm mà ông yêu thích thời trẻ. Cách ghi này đúng và vẫn giữ được sức hút của cái tên.

Tục ngữ Việt Nam có cần ghi tác giả không?

Không, tục ngữ là sáng tác dân gian, không có tác giả cá nhân. Bạn chỉ cần dẫn là ông cha ta có câu hoặc tục ngữ có câu. Gán một câu tục ngữ cho danh nhân nước ngoài là lỗi nặng hơn nhiều so với việc không ghi gì.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138