Dĩ bất biến ứng vạn biến nghĩa là lấy cái không đổi để ứng phó với muôn sự đổi thay: giữ vững điều cốt lõi (nguyên tắc, mục tiêu, giá trị), còn cách làm thì linh hoạt theo hoàn cảnh. Câu quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt qua lời Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn cụ Huỳnh Thúc Kháng năm 1946.
Đi cùng câu này là cả một nhóm câu về chuyện vừa cứng vừa mềm: dĩ hoà vi quý, hoà nhi bất đồng, ngoại nhu nội cương, lạt mềm buộc chặt. Và có một nhóm câu nhìn giống mà nghĩa ngược, tả kẻ xu thời: gió chiều nào che chiều ấy, mềm nắn rắn buông. Bài này đặt hai nhóm cạnh nhau để bạn không dùng nhầm.
Hiểu đúng “cái bất biến” trước khi trích
Phần khó của câu không nằm ở vế “ứng vạn biến” mà ở vế “dĩ bất biến”: cái gì là bất biến? Nếu bài văn không gọi tên được, câu trích chỉ còn là lời khuyên “cứ linh hoạt”, và linh hoạt không có điểm tựa thì thành gió chiều nào che chiều ấy.
Trong đời thường, cái bất biến thường là một trong ba thứ: giá trị (trung thực, không hại người), mục tiêu (học cho xong, giữ gia đình êm ấm), hoặc cam kết (lời đã hứa với khách, với đội). Cái vạn biến là hoàn cảnh: người đối diện, thời điểm, nguồn lực. Một bài nghị luận lớp 9 về câu này sẽ có điểm suy nghĩ khi chỉ ra được cả hai vế bằng một ví dụ cụ thể.
Ví dụ dùng được: một bạn học sinh đi làm thêm ở quán cà phê. Bất biến là không gian lận tiền thối, luôn lễ phép với khách. Vạn biến là khách khó tính, giờ đông, đồng nghiệp nghỉ đột xuất. Bạn đổi cách xử lý từng việc nhưng không đổi hai điều kia. Câu mẫu: Dĩ bất biến ứng vạn biến không có nghĩa là thay đổi theo mọi người, mà là biết điều gì mình sẽ không bao giờ đổi, rồi mới mềm mỏng với tất cả phần còn lại.
Bốn câu về sống hoà mà không mất mình
Dĩ hoà vi quý. Lấy hoà làm quý. Trong quan hệ, giữ hoà khí là điều đáng trọng. Dùng cho lời khuyên trong gia đình, bài phát biểu hoà giải ở tổ dân phố. Câu mẫu: Chuyện tranh chấp lối đi chung, các bác trong ngõ ngồi lại với nhau, dĩ hoà vi quý, mỗi nhà lùi nửa mét. Câu hay bị dùng để ép bên đúng nhượng bộ bên sai; khi bàn chuyện đúng sai, nhắc rằng hoà không có nghĩa là bỏ qua lẽ phải.
Hoà nhi bất đồng. Hoà hợp mà không a dua theo. Câu trong Luận ngữ, đầy đủ là “quân tử hoà nhi bất đồng, tiểu nhân đồng nhi bất hoà”. Dùng khi muốn nói về làm việc nhóm có ý kiến khác nhau, bài văn về bản lĩnh cá nhân. Câu mẫu: Trong nhóm, em vẫn nói ý kiến trái chiều nhưng vẫn làm hết phần việc của mình; hoà nhi bất đồng là như vậy. Câu hay bị nhầm thành “hoà là phải giống nhau”; nghĩa đúng là ngược lại.
Ngoại nhu nội cương. Ngoài mềm trong cứng. Cách cư xử mềm mỏng, nhưng bên trong có nguyên tắc vững. Dùng để tả nhân vật, để khen một người lãnh đạo, người mẹ. Câu mẫu: Mẹ ít khi to tiếng, nhưng đã nói không cho thức khuya là không, ngoại nhu nội cương đúng như cách ông ngoại hay khen. Câu tả tính cách, ít dùng như lời khuyên trực tiếp.
Lạt mềm buộc chặt. Sợi lạt mềm lại buộc được chặt. Cách mềm mỏng nhiều khi hiệu quả hơn cứng rắn. Dùng cho lời khuyên cha mẹ nuôi con tuổi mới lớn, quản lý nhóm. Câu mẫu: Thay vì cấm điện thoại, bố cùng con lập giờ dùng; lạt mềm buộc chặt, con tự giữ giờ tốt hơn. Chỗ dễ sai: không dùng cho chuyện cần dứt khoát như an toàn, sức khoẻ, vì mềm ở đó là buông.
Ba câu về linh hoạt theo hoàn cảnh
Tuỳ cơ ứng biến. Theo thời cơ, tình thế mà ứng phó. Dùng khi kể chuyện xử lý tình huống bất ngờ, trong bài phát biểu tổng kết sự kiện. Câu mẫu: Mất điện giữa buổi văn nghệ, các bạn tuỳ cơ ứng biến chuyển sang hát mộc, khán giả còn vỗ tay to hơn. Câu trung tính; đi một mình không nói gì về nguyên tắc, nên đặt cạnh “dĩ bất biến” khi bàn chuyện giá trị.
Nhập gia tuỳ tục. Vào nhà ai theo nếp nhà ấy. Đến nơi khác thì tôn trọng phong tục nơi đó. Dùng cho lời dặn trước chuyến đi, bài viết về du lịch, về con dâu, con rể mới về nhà chồng nhà vợ. Câu mẫu: Về quê nội ăn Tết, em học cách thắp hương, mời cơm theo nếp nhà nội; nhập gia tuỳ tục, không ai phải nhắc. Không dùng để bảo ai đó chấp nhận một tục lệ gây hại.
Trước sau như một. Lúc trước lúc sau đều giống nhau, không thay lòng. Đây chính là vế “bất biến” nói bằng tiếng Việt đời thường. Dùng cho thiệp cảm ơn bạn lâu năm, lời khen nhân viên gắn bó, bài văn tả người. Câu mẫu: Hai mươi năm làm bảo vệ trường, bác vẫn chào học sinh bằng một câu, trước sau như một. Hợp làm câu kết sau khi đã nói về những thay đổi xung quanh.
Hai câu nhìn giống nhưng là lời chê: đừng dùng để khen
Nhóm này cũng nói về chuyện thay đổi theo hoàn cảnh, nhưng là thay đổi vì lợi, không có điểm tựa. Đặt nhầm vào bài khen là lỗi nặng nhất ở chủ đề này.
| Câu | Nghĩa | Khác “dĩ bất biến” ở đâu | Câu mẫu |
|---|---|---|---|
| Gió chiều nào che chiều ấy | Thấy bên nào mạnh thì theo bên đó | Không có cái bất biến; chỉ có lợi trước mắt | Hôm qua ủng hộ ý của Minh, hôm nay thấy cô không thích lại quay sang chê, đúng là gió chiều nào che chiều ấy. |
| Mềm nắn rắn buông | Thấy người yếu thì chèn ép, gặp người cứng thì buông | Mềm mỏng sai đối tượng, cứng rắn sai đối tượng | Quát nhân viên mới nhưng im lặng trước khách hàng vô lý, cách quản lý mềm nắn rắn buông ấy khiến cả phòng nản. |
Mẹo phân biệt: hỏi “người này đổi cách làm, nhưng có điều gì họ không đổi không?”. Có thì là linh hoạt, dùng nhóm câu khen. Không có, hoặc cái không đổi chỉ là lợi ích của họ, thì dùng nhóm câu chê.
Khi viết đoạn phản đề cho bài nghị luận về “dĩ bất biến ứng vạn biến”, đây là đoạn đáng giá nhất: chỉ ra rằng linh hoạt mà mất điểm tựa thì trượt thành xu thời.
Dàn ý gọn cho bài nghị luận về dĩ bất biến ứng vạn biến
Đề này hay gặp ở lớp 9 và lớp 12. Dàn ý gợi ý, câu trích đã xếp sẵn chỗ đứng:
- Mở bài: một tình huống thay đổi đột ngột (chuyển trường, đổi việc, mất điện giữa buổi biểu diễn), đưa câu và giải nghĩa trong một câu.
- Giải thích: “bất biến” là gì, “vạn biến” là gì, nêu ba loại bất biến (giá trị, mục tiêu, cam kết).
- Bàn luận vế mềm: dùng “lạt mềm buộc chặt” hoặc “tuỳ cơ ứng biến” với một ví dụ.
- Bàn luận vế cứng: dùng “ngoại nhu nội cương” hoặc “trước sau như một” với một ví dụ.
- Phản đề: “gió chiều nào che chiều ấy”, linh hoạt mất điểm tựa. Đoạn này không cần ví dụ dài, chỉ cần một câu sắc.
- Kết bài: em chọn điều gì làm cái bất biến của mình, viết bằng lời thường, không trích thêm.
Cả bài dùng bốn đến năm câu là đã nhiều; nếu bài dưới 600 chữ, giữ hai câu chính là “dĩ bất biến ứng vạn biến” và “gió chiều nào che chiều ấy”, phần còn lại viết bằng lập luận của bạn.
Chọn câu theo giọng và theo dịp
Nhóm câu này dùng được ở rất nhiều chỗ, nhưng mỗi chỗ hợp một câu. Gợi ý nhanh:
- Bài phát biểu đầu năm của giám đốc: “dĩ bất biến ứng vạn biến”, kèm việc gọi tên cái bất biến của công ty (chất lượng, chữ tín với khách). Không gọi tên thì câu thành khẩu hiệu.
- Lời khuyên vợ chồng trẻ, con dâu mới: “nhập gia tuỳ tục” và “dĩ hoà vi quý”, giọng nhẹ, nói như kinh nghiệm của người đi trước.
- Bài văn tả mẹ, tả thầy cô: “ngoại nhu nội cương” là hình ảnh tả tính cách đẹp, đặt sau một chi tiết cho thấy sự cứng rắn ẩn bên trong.
- Thiệp cảm ơn bạn bè lâu năm: “trước sau như một”, ngắn, ấm, không cần giải nghĩa.
- Bài đăng về làm việc nhóm: “hoà nhi bất đồng” kèm một câu dịch, vì phần đông người đọc chưa gặp câu này.
- Bình luận một người đổi ý liên tục: “gió chiều nào che chiều ấy”, nhưng chỉ trong văn viết chung, không gắn tên người cụ thể.
Hai câu “dĩ bất biến ứng vạn biến” và “dĩ hoà vi quý” có cấu trúc giống nhau nên dễ bị đặt cạnh nhau cho đẹp. Đừng làm vậy trong cùng một đoạn: một câu nói về nguyên tắc, một câu nói về hoà khí, ghép lại người đọc không biết bạn đang bàn chuyện gì.
Lỗi chép và lỗi hiểu hay gặp
Về chép: “dĩ” viết có dấu ngã, không phải “dỉ”; “ứng vạn biến” không phải “ứng vạn biển”. “Dĩ hoà vi quý” hay bị viết thành “dĩ hoà vi quí”; cả hai cách viết “quý” và “quí” đều gặp, nhưng trong một bài nên thống nhất một cách. “Hoà nhi bất đồng” có chữ “nhi” là liên từ, nghĩa như “mà”, không phải “nhi” trong “nhi đồng”.
Về hiểu: lỗi phổ biến nhất là coi “dĩ bất biến ứng vạn biến” như lời khuyên giữ nguyên mọi thứ, không chịu đổi. Thật ra câu khuyên đổi cách làm rất nhiều, chỉ giữ một phần cốt lõi. Lỗi thứ hai là dùng câu như phương châm cho cả những việc nhỏ nhặt: chọn món ăn, đổi kiểu tóc. Câu có sức nặng, dành cho những chuyện có giá trị phải giữ.
Cách tự kiểm: đọc lại đoạn văn, gạch chân chỗ bạn gọi tên cái bất biến. Nếu không có chỗ nào để gạch, đoạn văn đang thiếu ý chính, dù câu trích đúng chữ.
Câu hỏi thường gặp
Dĩ bất biến ứng vạn biến nghĩa là gì?
Câu nghĩa là lấy cái không thay đổi để ứng phó với muôn sự thay đổi. Giữ vững điều cốt lõi như giá trị, mục tiêu, cam kết, còn cách làm thì linh hoạt theo hoàn cảnh và con người cụ thể.
Dĩ bất biến ứng vạn biến là câu của ai?
Đây là câu Hán Việt có từ lâu, được nhiều thế hệ người Việt biết đến qua lời Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn cụ Huỳnh Thúc Kháng năm 1946. Khi viết bài chỉ cần nêu điều này trong một câu, không cần khảo cứu thêm.
Dĩ hòa vi quý có phải lúc nào cũng nhường nhịn?
Không. Dĩ hoà vi quý là coi trọng hoà khí, nhưng hoà không có nghĩa là bỏ qua lẽ phải. Khi một bên sai rõ ràng, ép bên đúng nhượng bộ nhân danh câu này là dùng sai.
Hòa nhi bất đồng là gì?
Câu trong Luận ngữ, nghĩa là hoà hợp mà không a dua theo người khác. Người quân tử sống hoà với mọi người nhưng vẫn giữ ý kiến riêng, còn kẻ tiểu nhân thì a dua mà không thật lòng hoà.
Linh hoạt và gió chiều nào che chiều ấy khác nhau thế nào?
Linh hoạt là đổi cách làm nhưng giữ điều cốt lõi. Gió chiều nào che chiều ấy là đổi cả quan điểm theo bên có lợi, không có điều gì giữ lại. Hỏi người đó có gì không bao giờ đổi là phân biệt được.
Lạt mềm buộc chặt dùng khi nào?
Dùng khi muốn nói cách mềm mỏng hiệu quả hơn cứng rắn, như dạy con tuổi mới lớn hay quản lý nhóm. Không hợp với chuyện cần dứt khoát như an toàn, sức khoẻ, vì mềm ở những chỗ đó là buông lỏng.