Chín câu về thái độ trước được thua nên chia theo thời điểm: trước khi có kết quả (“chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng”, “đừng đếm cua trong lỗ”), khi thắng (“thắng không kiêu, bại không nản”, “cười người chớ vội cười lâu”), khi thua (“thắng bại là chuyện thường của nhà binh”, “tâm phục khẩu phục”, “bất dĩ thành bại luận anh hùng”), và hai câu hai mặt cần cân nhắc (“được làm vua thua làm giặc”, “mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên”). Cùng nói về thắng thua, nhưng đặt câu của lúc thắng vào lúc thua là đủ làm người nghe khó chịu.
Người hay cần nhóm câu này nhất là học sinh viết bài văn về tinh thần thể thao, thầy cô hay huấn luyện viên nói vài lời sau trận, và người viết bài đăng chúc mừng hay chia tay một mùa giải. Mỗi câu dưới đây có nghĩa, câu mẫu và lời nhắc sắc thái; cuối bài có ba tình huống mẫu và mấy lỗi hay gặp.
Trước khi có kết quả: hai câu nhắc đừng mừng sớm
Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng. Tục ngữ. Nghĩa đen: chưa đỗ tiến sĩ (ông Nghè) đã lên mặt doạ dẫm cả tổng. Nghĩa bóng: chưa thành công đã kiêu căng, ra oai. Hợp lời nhắc vui trước kỳ thi, đoạn phê phán trong bài nghị luận. Câu mẫu: “Mới qua vòng trường mà cả đội đã bàn chuyện ăn mừng, cô nhắc chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng.” Sắc thái: châm biếm, dùng với người thân thì kèm giọng đùa, đừng viết khô.
Đừng đếm cua trong lỗ. Nghĩa: cua còn trong hang đã đếm như của mình. Nghĩa bóng: tính chuyện thành quả khi chưa nắm trong tay. Nhẹ hơn câu trên, không có ý chê kiêu căng mà chỉ nhắc thận trọng. Câu mẫu: “Điểm thi chưa công bố, chúng ta đừng đếm cua trong lỗ, cứ chuẩn bị cả hai phương án nguyện vọng.” Hợp lời khuyên trong gia đình, trong nhóm làm việc.
Khi thắng: hai câu giữ cho niềm vui không thành kiêu
Thắng không kiêu, bại không nản. Câu quen trong thể thao và thi đua. Nghĩa: thắng thì không kiêu căng, thua thì không nản chí. Câu đủ hai vế, nên dùng được cả khi thắng lẫn khi thua; nhưng nói lúc thắng thì có sức hơn, vì đó là lúc dễ kiêu nhất. Câu mẫu: “Cúp vô địch khối năm nay thuộc về lớp mình, và điều thầy mong nhất là cả lớp giữ được câu thắng không kiêu, bại không nản cho mùa sau.” Hợp bài phát biểu bế mạc, khen thưởng.
Cười người chớ vội cười lâu, cười người hôm trước hôm sau người cười. Ca dao. Nghĩa: đừng chế giễu người khác, vì vị thế có thể đổi ngay. Hợp lời nhắc đội thắng đừng trêu đội thua, đoạn bàn về ứng xử trên mạng sau trận đấu. Câu mẫu: “Bình luận chê bai đội bạn tràn trang của trường, trong khi ông bà dặn cười người chớ vội cười lâu.” Chỉ nên trích vế đầu khi đoạn văn ngắn, người đọc tự nhớ vế sau.
Khi thua: ba câu giúp nhận thua cho đẹp
Thắng bại là chuyện thường của nhà binh. Từ câu Hán Việt “thắng bại nãi binh gia thường sự”. Nghĩa: được thua là lẽ thường của người ra trận. Hợp lời huấn luyện viên sau trận thua, lời an ủi đội tuyển. Câu mẫu: “Thắng bại là chuyện thường của nhà binh, điều thầy muốn xem lại là mười phút cuối chúng ta đã bỏ đi đâu.” Chỗ dễ sai: dùng câu này để né trách nhiệm. Nói xong câu này nên có ngay một việc cụ thể cần rút kinh nghiệm.
Tâm phục khẩu phục. Nghĩa: phục cả trong lòng lẫn ngoài miệng. Dùng khi thừa nhận đối thủ hơn mình một cách thật lòng. Hợp lời chúc mừng đội thắng, bài đăng sau cuộc thi. Câu mẫu: “Đội bạn chơi phối hợp quá tốt, cả đội em tâm phục khẩu phục.” Chỗ dễ sai: dùng để nói người khác phải phục mình (“làm cho đối thủ tâm phục khẩu phục”) trong lời phát biểu, nghe có phần khoe.
Bất dĩ thành bại luận anh hùng. Nghĩa: không lấy thành hay bại để đánh giá anh hùng. Câu dùng khi người thua đã chơi đẹp, cố hết sức, hoặc khi bàn về nhân vật lịch sử, nhân vật văn học thất bại mà vẫn đáng trọng. Câu mẫu: “Đội tuyển dừng ở bán kết, nhưng bất dĩ thành bại luận anh hùng, ba trận đấu vừa qua đủ để cả trường tự hào.” Không nên tự nói về mình, vì nghe như tự khen.
Hai câu hai mặt: dùng được, nhưng cân nhắc
Được làm vua, thua làm giặc. Nghĩa: thắng thì được coi là chính danh, thua thì bị coi là kẻ phản loạn. Nghĩa bóng: người đời thường đánh giá theo kết quả; cũng hay được nói như lời liều “được ăn cả, ngã về không”. Hợp đoạn bàn về cách xã hội nhìn kẻ thắng người thua. Câu mẫu: “Lối nghĩ được làm vua thua làm giặc khiến nhiều người chỉ nhìn bảng xếp hạng mà quên quá trình.” Không dùng để cổ vũ đội nhà trước trận, vì câu mang sắc thái liều và lạnh.
Mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên. Nghĩa: lo liệu việc là ở người, thành hay không còn tuỳ trời. Câu hay được trích từ truyện Tam Quốc. Hợp lời an ủi sau khi đã chuẩn bị kỹ mà vẫn không như ý. Câu mẫu: “Cả nhóm đã làm hết phần mình, mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên, kết quả thế nào cũng không phải hối tiếc.” Chỗ dễ sai: dùng trước khi làm, như cái cớ để không chuẩn bị. Vế đầu mới là phần chính.
Chọn câu theo người nói và chỗ nói
Cùng một trận thua, câu hợp miệng huấn luyện viên chưa chắc hợp miệng phụ huynh. Bảng dưới xếp chín câu theo vai người nói, để bạn khỏi chọn câu đúng nghĩa mà sai vai.
| Người nói, chỗ nói | Câu hợp | Vì sao |
|---|---|---|
| Thầy cô, huấn luyện viên sau trận thua | Thắng bại là chuyện thường của nhà binh | Giọng người dẫn dắt, mở đường cho phần rút kinh nghiệm |
| Thầy cô, ban tổ chức khi trao giải | Thắng không kiêu, bại không nản | Nói cho cả đội thắng lẫn đội thua cùng nghe |
| Đội trưởng đội thua chúc mừng đối thủ | Tâm phục khẩu phục | Thừa nhận người hơn mình, giữ thể diện cho cả hai |
| Người ngoài khen đội thua đã chơi đẹp | Bất dĩ thành bại luận anh hùng | Câu khen, chỉ người khác nói ra mới có sức |
| Phụ huynh nhắc con trước kỳ thi | Đừng đếm cua trong lỗ | Nhắc nhẹ, không có ý chê |
| Bạn bè trêu nhau trước giải | Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng | Giọng châm biếm, hợp chỗ thân |
| Học sinh viết bài nghị luận | Được làm vua thua làm giặc; mưu sự tại nhân, thành sự tại thiên | Câu hai mặt, hợp đoạn phân tích có phản đề |
Nguyên tắc chung: câu khen để người khác nói, câu tự nhận để chính mình nói. Đảo vai là lỗi khó chịu nhất trong nhóm câu này, vì người nghe nhận ra ngay dù không gọi được tên lỗi.
Đặt câu thắng thua trong bài văn nghị luận về tinh thần thể thao
Đề “Suy nghĩ về tinh thần thể thao” hay đề “Thắng không kiêu, bại không nản” đều có thể giải theo bốn phần: giải thích, bàn luận, phản đề, bài học. Mỗi phần hợp một câu khác nhau. Phần giải thích dùng chính câu đề hoặc “thắng bại là chuyện thường của nhà binh” để nói được thua là lẽ thường. Phần bàn luận nên có một dẫn chứng thật từ một giải đấu học sinh, một vận động viên bạn biết rõ, kèm “tâm phục khẩu phục” hoặc “bất dĩ thành bại luận anh hùng” tuỳ dẫn chứng là người thắng hay người thua.
Phần phản đề là chỗ “được làm vua thua làm giặc” và “cười người chớ vội cười lâu” phát huy: phê phán lối chỉ nhìn kết quả, chế giễu đội thua trên mạng. Phần bài học không cần câu trích nào thêm; một việc cụ thể bạn sẽ làm khi thắng và khi thua là đủ. Bài sáu trăm chữ dùng hai đến ba câu là vừa, đừng dùng cả bốn phần.
Ba tình huống, ba cách chèn câu
Dưới đây là ba tình huống hay gặp, mỗi tình huống một câu chèn sẵn. Đây chỉ là câu để đặt vào lời nói của bạn, không phải trọn bài phát biểu.
- Thầy chủ nhiệm nói vài lời sau khi lớp thua chung kết bóng đá: “Thắng bại là chuyện thường của nhà binh. Thầy không tiếc chiếc cúp bằng tiếc pha bóng các em không chuyền cho nhau ở phút cuối; năm sau chúng ta sửa đúng chỗ đó.”
- Đội trưởng chúc mừng đội thắng trên trang của trường: “Chúc mừng lớp 11A2, các bạn chơi xứng đáng, đội mình tâm phục khẩu phục. Hẹn mùa giải sau.”
- Bài văn nghị luận về tinh thần thể thao, đoạn kết: “Cái đẹp của thể thao nằm ở chỗ người thắng biết cúi chào và người thua biết bắt tay; thắng không kiêu, bại không nản không phải câu khẩu hiệu treo ở sân vận động, mà là cách mỗi người rời sân.”
Để ý cả ba câu đều có một chi tiết thật đi theo: pha bóng phút cuối, tên lớp bạn, hình ảnh bắt tay. Câu trích về thắng thua mà đứng trơ trọi thì người nghe gật đầu cho qua; có chi tiết đi kèm thì họ nhớ.
Lỗi hay gặp với nhóm câu thắng thua
Đem câu lúc thắng đi an ủi người thua. Nói “thắng không kiêu” với đội vừa thua là lạc chỗ. Với người thua, chọn “thắng bại là chuyện thường” hoặc “bất dĩ thành bại luận anh hùng”.
Tự nói “bất dĩ thành bại luận anh hùng” về mình. Câu này để người khác nói về bạn. Tự nói nghe như tự phong mình là anh hùng.
Dùng “được làm vua thua làm giặc” như lời cổ vũ. Sắc thái liều lĩnh và lạnh, hợp đoạn phân tích hơn là lời động viên đội nhà.
Dùng “mưu sự tại nhân” để chữa cho việc chuẩn bị qua loa. Câu chỉ có sức khi vế “mưu sự” đã được làm đủ; nếu chưa, người nghe sẽ thấy đó là lời biện hộ.
Dồn cả chín câu vào một bài. Một bài văn chỉ cần hai câu, một ở phần thân, một ở phần kết. Bài phát biểu ngắn sau trận chỉ cần một.
Câu hỏi thường gặp
“Thắng bại là chuyện thường của nhà binh” có nghĩa gì?
Câu nói rằng được thua là lẽ thường của người ra trận, không nên vì một lần thua mà suy sụp hay vì một lần thắng mà tự mãn. Ngày nay câu dùng rộng cho thi đấu, thi cử, kinh doanh, thường để an ủi sau thất bại.
“Tâm phục khẩu phục” dùng thế nào cho đúng?
Dùng khi bạn thật lòng thừa nhận người khác hơn mình, cả trong suy nghĩ lẫn lời nói. Hợp lời chúc mừng đối thủ. Tránh dùng để nói người khác phải phục mình, vì nghe như khoe khoang.
“Bất dĩ thành bại luận anh hùng” có dùng trong bài văn lớp 9 được không?
Được, nhất là khi bàn về một nhân vật thất bại mà vẫn đáng trọng hoặc về tinh thần thể thao. Cần giải nghĩa ngay sau câu: không lấy thành bại để đánh giá anh hùng, rồi nêu cái đáng trọng cụ thể là gì.
Câu nào hợp lời huấn luyện viên sau trận thua?
“Thắng bại là chuyện thường của nhà binh” là câu quen và an toàn, nhưng nên nói kèm ngay một điều cụ thể cần sửa. Nếu đội đã chơi rất cố gắng, có thể thêm câu ghi nhận công sức trước khi bàn chuyện sửa.
“Được làm vua thua làm giặc” là câu khen hay chê?
Câu không hẳn khen hay chê, mà tả cách người đời hay đánh giá theo kết quả. Nó mang sắc thái liều lĩnh, nên hợp đoạn phân tích, phê phán lối nghĩ chỉ nhìn kết quả, hơn là dùng để khích lệ.
“Chưa đỗ ông Nghè đã đe hàng tổng” nghĩa là gì?
Câu tục ngữ chê người chưa thành công đã vội kiêu căng, ra oai với người khác. Ông Nghè là cách gọi người đỗ tiến sĩ thời xưa, hàng tổng là người trong cùng tổng, một đơn vị làng xã cũ.