Mười câu như uống nước nhớ nguồn, có công mài sắt có ngày nên kim, nước chảy đá mòn, một cây làm chẳng nên non không hề sai, nhưng vì gần như bài nào cũng mở bằng chúng nên giám khảo đọc lướt qua. Một bài nghị luận ngắn chỉ cần một đến hai câu trích, đặt ở chỗ chốt lập luận, kèm một ví dụ riêng của người viết; ba câu trở lên dồn vào mở bài là dấu hiệu sáo.
Bài này đưa ra mười câu bị dùng nhiều nhất trong bài văn học sinh, dấu hiệu nhận ra cách dùng sáo, ba cách làm mới một câu quen và một quy trình đếm – cắt cho bài đã viết xong. Mục tiêu không phải bỏ thành ngữ, mà để câu bạn chọn thật sự làm việc cho lập luận.
Vì sao câu đúng mà vẫn bị coi là sáo
Một câu trở thành sáo không vì nó sai, mà vì nó được đặt vào cùng một chỗ, theo cùng một cách, ở hàng nghìn bài. Đề về lòng biết ơn thì mở bằng uống nước nhớ nguồn; đề về kiên trì thì mở bằng có công mài sắt; đề về đoàn kết thì mở bằng một cây làm chẳng nên non. Giám khảo chấm vài trăm bài trong một mùa thi đọc câu mở đầu ấy đến lần thứ năm mươi là đã đoán được cả đoạn sau.
Cái hại thứ hai là câu trích thay cho lập luận. Nhiều bài viết "ông cha ta đã dạy" rồi coi như vấn đề đã được chứng minh, trong khi thành ngữ chỉ là một cách nói gọn, nó không tự chứng minh điều gì. Người chấm cần thấy bạn giải thích được vì sao câu ấy đúng, đúng đến đâu, và có lúc nào không đúng.
Cái hại thứ ba là giọng văn. Năm câu thành ngữ trong một bài ba trang làm giọng văn đều đều như đọc một bảng liệt kê, người đọc không còn nghe thấy giọng riêng của người viết. Một câu trích hay giống như một gia vị: đúng liều thì món ăn dậy mùi, cho cả nắm thì chỉ còn vị muối.
Mười câu dùng nhiều nhất và cách đặt cho mới
Bảng dưới gom mười câu gặp nhiều nhất trong bài nghị luận, kèm chỗ chúng hay bị nhét vào và một hướng dùng khác. Nghĩa của các câu này hầu như ai cũng biết nên bảng không giải nghĩa lại.
| Câu | Hay bị đặt ở | Hướng dùng mới |
|---|---|---|
| Uống nước nhớ nguồn | Câu đầu tiên của bài về lòng biết ơn | Đặt sau một câu chuyện cụ thể về người được biết ơn, làm câu chốt |
| Ăn quả nhớ kẻ trồng cây | Ngay sau câu trên, như một cặp | Chỉ chọn một trong hai, đừng dùng cả hai |
| Có công mài sắt có ngày nên kim | Mở bài đề kiên trì | Đặt vào đoạn phản đề: kiên trì sai cách thì mài mãi cũng không thành kim |
| Nước chảy đá mòn | Kết bài đề kiên trì | Dùng để nói về thói quen nhỏ mỗi ngày, gắn với một con số cụ thể |
| Một cây làm chẳng nên non | Mở bài đề đoàn kết | Dùng trong đoạn bàn về làm việc nhóm ở lớp, có tình huống thật |
| Lá lành đùm lá rách | Đề tương thân tương ái | Đặt cạnh một ví dụ về cách giúp đỡ giữ được lòng tự trọng của người nhận |
| Thương người như thể thương thân | Cùng đề trên, thường ngay sau câu trước | Dùng khi bàn về sự đồng cảm, đặt mình vào chỗ người khác |
| Học thầy không tày học bạn | Đề về học tập | Đặt cạnh "không thầy đố mày làm nên" để bàn về cân bằng |
| Tốt gỗ hơn tốt nước sơn | Đề vẻ đẹp bên trong | Dùng trong đoạn phản biện: vẻ ngoài chỉn chu vẫn là phép lịch sự |
| Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng | Đề về môi trường, bạn bè | Đặt câu hỏi ngược: người có bản lĩnh thì gần mực có đen không? |
Điểm chung của cột cuối: thành ngữ chuyển từ vị trí mở bài sang giữa bài, từ chỗ "trang trí" sang chỗ "chịu lực", nơi nó phải đứng cạnh ví dụ hoặc bị đem ra bàn lại.
Ba cách làm mới một câu quen
Đặt câu sau ví dụ, không đặt trước. Kể một chuyện cụ thể trước, rồi để thành ngữ xuất hiện như lời đúc kết. Câu mẫu: Suốt năm lớp 8, mỗi tối Minh chỉ làm thêm năm bài toán, không hơn. Đến kỳ thi vào lớp 10, bạn bè ngạc nhiên vì Minh giải nhanh hơn cả lớp. Nước chảy đá mòn, nhưng phải là dòng nước chảy đều mỗi ngày. Vế cuối do người viết thêm vào là chỗ làm câu quen thành câu của mình.
Đem câu ra bàn lại, chỉ ra giới hạn. Giám khảo đánh giá cao bài biết nhìn hai mặt. Câu mẫu: Có công mài sắt có ngày nên kim, nhưng nếu mài sai mặt thì thanh sắt chỉ mòn đi. Kiên trì cần đi cùng phương pháp. Một đoạn như vậy cho thấy bạn hiểu câu chứ không chỉ thuộc câu.
Ghép câu với hoàn cảnh hôm nay. Đặt câu cổ vào tình huống hiện đại, gần gũi với lứa tuổi người viết. Câu mẫu: Một cây làm chẳng nên non: dự án khoa học của lớp chỉ hoàn thành khi người giỏi máy tính, người vẽ đẹp và người nói lưu loát chịu ngồi lại với nhau. Câu thành ngữ lúc này đi kèm một cảnh cụ thể, người đọc thấy được cả lớp học trong đó.
Những chỗ đặt thành ngữ khiến bài văn yếu đi
Câu đầu tiên của mở bài. Đây là vị trí bị dùng nhiều nhất. Mở bằng một câu hỏi, một tình huống hay một con số thường bắt mắt hơn; thành ngữ để dành cho cuối mở bài hoặc thân bài.
Hai câu cùng nghĩa đứng liền nhau. Uống nước nhớ nguồn cạnh ăn quả nhớ kẻ trồng cây, lá lành đùm lá rách cạnh thương người như thể thương thân: câu thứ hai không thêm ý mới, chỉ thêm độ dài.
Thành ngữ làm luận cứ duy nhất. Viết "ông bà ta đã nói... nên điều đó là đúng" là lập luận vòng. Sau câu trích phải có lý lẽ hoặc dẫn chứng.
Kết bài lặp đúng câu mở bài. Nhiều bài mở bằng một câu thành ngữ rồi kết bằng chính câu ấy, tưởng là "đầu cuối tương ứng". Nếu muốn khép vòng, hãy biến đổi câu ở cuối bài bằng điều bạn vừa chứng minh được.
Chép nguyên văn cả câu ca dao dài. Trong bài nghị luận, trích hai dòng ca dao là đủ, chép cả bài làm loãng đoạn văn và chiếm chỗ của lập luận.
Sửa thử một đoạn mở bài sáo
Đề giả định cho bài nghị luận lớp 9: "Suy nghĩ về lòng biết ơn thầy cô". Cột trái là kiểu mở bài rất hay gặp, cột phải là bản sửa giữ lại đúng một câu trích nhưng đổi vị trí và thêm chi tiết riêng.
| Bản sáo | Bản sửa |
|---|---|
| Ông cha ta có câu: "Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ kẻ trồng cây", "Không thầy đố mày làm nên". Những câu tục ngữ ấy dạy chúng ta phải biết ơn thầy cô. | Có một chiếc ghế nhựa xanh cũ ở góc phòng giáo viên mà cô chủ nhiệm lớp em ngồi chấm bài suốt mười lăm năm. Nhìn chiếc ghế ấy, em hiểu vì sao người xưa dặn uống nước nhớ nguồn: nguồn ở đây không phải điều gì xa xôi, mà là những buổi chiều cô ngồi lại muộn. |
| Lòng biết ơn là một truyền thống quý báu của dân tộc ta từ xưa đến nay. | Biết ơn thầy cô vì thế không dừng ở bó hoa ngày lễ, mà ở cách mỗi người học trò sống sau khi rời trường. |
Bản sửa dài hơn một chút nhưng chỉ có một câu tục ngữ, và câu ấy được "neo" vào một hình ảnh cụ thể. Giám khảo đọc xong nhớ chiếc ghế nhựa xanh, không nhớ ba câu tục ngữ, và đó chính là điều làm bài khác bài.
Lưu ý: hình ảnh riêng phải là thật hoặc hợp lý với trải nghiệm của bạn. Bịa một chi tiết cảm động quá mức cũng dễ thành sáo theo kiểu khác.
Bốn câu tự hỏi trước khi giữ một thành ngữ trong bài
Khi soát bài, đặt bốn câu hỏi này cho từng câu trích. Nếu trả lời "không" từ hai câu trở lên, câu ấy nên được cắt hoặc chuyển chỗ:
- Câu này có nói được điều mà câu văn của mình chưa nói không, hay chỉ nhắc lại?
- Sau câu này có ví dụ hoặc lý lẽ không, hay đoạn văn dừng lại ở câu trích?
- Nếu đổi câu này sang vị trí khác, giữa bài chẳng hạn, nó có làm việc tốt hơn không?
- Một bạn cùng lớp làm cùng đề có khả năng dùng đúng câu này ở đúng chỗ này không? Nếu có, câu của bạn đang nằm giữa đám đông.
Câu hỏi cuối là câu quan trọng nhất trong phòng thi. Bạn không cần câu trích lạ, chỉ cần câu trích quen được đặt ở chỗ không ai ngờ, hoặc đi kèm một ví dụ mà chỉ bạn mới có.
Đếm và cắt: soát lại bài đã viết xong
Khi bài đã hoàn thành, dành ba phút làm các bước sau. Cách này đặc biệt hợp với bài luyện viết ở nhà, khi bạn có thời gian sửa:
- Gạch chân mọi thành ngữ, tục ngữ, câu trích trong bài. Đếm tổng số.
- Với bài khoảng hai trang, nếu có trên ba câu, đánh dấu những câu nằm ở mở bài và những câu đứng liền một câu cùng nghĩa.
- Với mỗi câu bị đánh dấu, thử xoá đi rồi đọc lại đoạn văn. Đoạn vẫn đủ ý thì xoá hẳn.
- Với câu còn giữ, kiểm tra ngay sau nó có lý lẽ hoặc ví dụ không. Không có thì viết thêm một câu giải thích.
- Đọc lại câu đầu tiên của bài. Nếu nó là thành ngữ, thử viết một câu mở khác và so xem câu nào gây tò mò hơn.
Con số "một đến hai câu cho bài ngắn" không phải luật, mà là mức thấy được ở những bài viết có giọng riêng. Bài dài, đề về văn hoá dân gian, thì nhiều hơn là tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Mở bài bằng thành ngữ có bị trừ điểm không?
Không bị trừ điểm, nhưng cũng hiếm khi được cộng điểm vì đây là cách mở quá quen. Nếu bạn vẫn muốn dùng, hãy đặt thành ngữ ở cuối đoạn mở sau một câu dẫn riêng, để câu trích là chỗ chuyển vào vấn đề chứ không phải câu đầu tiên giám khảo đọc.
Một bài văn nghị luận nên có bao nhiêu thành ngữ?
Với bài khoảng hai trang, một đến hai câu đặt đúng chỗ là đủ để bài có màu sắc. Đề bàn trực tiếp về văn hoá dân gian thì có thể nhiều hơn. Điều quan trọng là sau mỗi câu trích phải có lý lẽ hoặc dẫn chứng đi kèm.
Dùng uống nước nhớ nguồn và ăn quả nhớ kẻ trồng cây cùng lúc có sai không?
Không sai về nghĩa nhưng thừa, vì hai câu cùng nói về lòng biết ơn. Chọn một câu rồi dành chỗ còn lại cho một ví dụ cụ thể về người bạn biết ơn sẽ làm đoạn văn có sức nặng hơn.
Có nên tránh hẳn các thành ngữ quen thuộc để bài văn mới lạ?
Không cần tránh. Thành ngữ quen giúp người đọc nắm ý nhanh. Cái cần đổi là vị trí và cách dùng: đặt sau ví dụ, đem ra bàn lại hoặc ghép với hoàn cảnh hôm nay. Tìm thành ngữ lạ chỉ để gây chú ý lại dễ dùng sai nghĩa.
Làm sao viết được câu bổ sung cho thành ngữ như trong ví dụ nước chảy đá mòn?
Hãy hỏi câu thành ngữ đúng trong điều kiện nào. Nước chảy đá mòn đúng khi dòng nước chảy đều, vậy câu bổ sung nói về sự đều đặn. Câu bổ sung càng gắn với ví dụ bạn vừa kể thì càng tự nhiên.
Bài phát biểu có cần tiết chế thành ngữ như bài văn không?
Có, người nghe còn khó tiếp nhận hơn người đọc vì không thể đọc lại. Một bài phát biểu năm phút chỉ nên có một câu trích ở phần mở hoặc kết, đọc chậm và có khoảng lặng ngắn sau đó để người nghe kịp nghĩ.