Mười câu về gia đình hoà thuận và nếp nhà chia làm ba việc: giữ hoà (gia hòa vạn sự hưng, trên thuận dưới hoà, một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ), giữ nếp (tu thân tề gia, giấy rách phải giữ lấy lề, kính trên nhường dưới, nhà sạch thì mát bát sạch ngon cơm) và giữ tiếng (tích thiện chi gia tất hữu dư khánh, gia xú bất khả ngoại dương, tốt đẹp phô ra xấu xa đậy lại).
Nhóm câu này hợp bài văn về gia đình, câu treo trong nhà, lời phát biểu ngày gia đình sum họp, lời giới thiệu cuốn gia phả, và bài đăng về nếp nhà. Hai câu cuối của nhóm giữ tiếng có giới hạn rõ ràng mà người dùng cần biết, được tách riêng thành một bảng trong bài.
Mười câu chia theo ba việc của một nếp nhà
Chia theo việc giúp bạn chọn đúng câu cho luận điểm hay đúng lời cho dịp. Đọc nhóm trước, rồi mới đọc từng câu.
- Giữ hoà: gia hòa vạn sự hưng; trên thuận dưới hoà; một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ.
- Giữ nếp: tu thân, tề gia; giấy rách phải giữ lấy lề; kính trên nhường dưới; nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm.
- Giữ tiếng: tích thiện chi gia tất hữu dư khánh (cặp thuần Việt: ở hiền gặp lành); gia xú bất khả ngoại dương; tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại.
Nhóm giữ hoà hợp lời chúc và câu treo trong nhà vì giọng vui, nhìn về phía trước. Nhóm giữ nếp hợp bài văn và lời dặn con cháu. Nhóm giữ tiếng nên dùng có chọn lọc: câu tích thiện là lời khuyên sống tốt, còn hai câu giữ chuyện xấu trong nhà có ranh giới mà bài văn và lời khuyên phải nói rõ. Một bài văn về gia đình chỉ cần một câu ở mỗi nhóm bạn đụng tới; một câu treo trong nhà thì chỉ nên một câu duy nhất, thường lấy từ nhóm giữ hoà.
Gia hòa vạn sự hưng và trên thuận dưới hoà
Gia hòa vạn sự hưng là câu lưu truyền: nhà hoà thuận thì mọi việc đều thịnh. Đây là câu treo trong nhà, câu ghi trên tranh chữ, câu chúc Tết phổ biến bậc nhất. Câu cũng hợp mở bài văn về gia đình và lời phát biểu trong buổi sum họp cuối năm. Câu mẫu: Ông nội treo bốn chữ gia hòa vạn sự hưng ở giữa nhà, và cả đời ông chỉ dặn con cháu một điều: có giận nhau cũng không để qua đêm. Câu mẫu này cho thấy cách làm câu trích sống lại: gắn nó với một quy ước cụ thể của nhà mình.
Trên thuận dưới hoà là thành ngữ: người trên và người dưới đều hoà thuận, ý chỉ một gia đình hay tập thể êm ấm. Câu dùng được cả trong gia đình nhiều thế hệ lẫn cơ quan, nên khi viết về gia đình hãy nói rõ “trên” là ông bà, cha mẹ, “dưới” là con cháu. Câu mẫu: Nhà ba thế hệ mà trên thuận dưới hoà, mười mấy người chung một mái mà chưa ai phải to tiếng.
Chỗ hay sai: dùng gia hòa vạn sự hưng như một lời chúc kinh doanh (“chúc công ty gia hòa vạn sự hưng”). Chữ “gia” là nhà; dùng cho công ty nghe gượng. Với doanh nghiệp gia đình thì dùng được, vì hai nghĩa trùng nhau.
Tu thân, tề gia: câu trong sách Đại Học dùng cho bài văn
Tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ là chuỗi bốn việc trong sách Đại Học: sửa mình, rồi chỉnh đốn nhà, rồi trị nước, rồi bình thiên hạ. Trong nhóm câu về gia đình, bạn chỉ cần hai việc đầu: tu thân, tề gia. Ý chính: muốn nhà có nếp, người trong nhà phải sửa mình trước.
Câu hợp đoạn lý lẽ trong bài nghị luận về vai trò của mỗi thành viên trong gia đình, hoặc lời khuyên cho người con trưởng mới gánh việc nhà. Câu mẫu: Người xưa đặt tu thân trước tề gia: bố muốn các con bỏ điện thoại khỏi mâm cơm thì trước hết bố phải bỏ trước. Câu mẫu này dùng đúng thứ tự của câu gốc, sửa mình trước rồi mới đòi hỏi nhà.
Chỗ dễ sai: trích đủ bốn vế trong bài văn về gia đình, trong khi hai vế sau nói về việc nước, lạc đề. Chỗ sai thứ hai là hiểu “tề gia” như quyền của người đứng đầu bắt cả nhà phải theo; chữ tề là làm cho ngay ngắn, chỉnh tề, và câu gốc đặt việc sửa mình lên trước chính là để nói người đứng đầu phải làm gương trước.
Giữ nếp: ba câu cho lời dặn con cháu
Giấy rách phải giữ lấy lề. Tục ngữ: tờ giấy rách vẫn phải giữ phần lề, tức là dù nghèo khó vẫn phải giữ nếp nhà, giữ phẩm giá. Câu đặc biệt hợp lời kể về gia đình từng khó khăn mà vẫn có nề nếp, bài văn về truyền thống gia đình. Câu mẫu: Những năm nhà khó nhất, mẹ vẫn bắt cả nhà ngồi đủ mới ăn cơm; giấy rách phải giữ lấy lề, mẹ bảo thế.
Kính trên nhường dưới. Thành ngữ: kính trọng người trên, nhường nhịn người dưới. Câu ngắn, dễ nhớ, hợp lời dặn trẻ nhỏ, câu treo trong lớp học, bài văn về cách cư xử trong gia đình nhiều thế hệ. Câu mẫu: Kính trên nhường dưới, anh lớn trong nhà không chỉ chào ông bà mà còn nhường em phần quà nhỏ. Câu hay bị dùng một chiều (chỉ đòi kính trên); nhớ vế nhường dưới cũng là nghĩa vụ của người lớn.
Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm. Tục ngữ: nhà cửa sạch sẽ thì ở dễ chịu, bát đũa sạch thì bữa cơm ngon. Ý rộng hơn: nếp nhà bắt đầu từ việc nhỏ hằng ngày. Câu hợp lời dặn con tự dọn phòng, bài đăng về nếp sinh hoạt gia đình, câu ghi ở góc bếp. Câu mẫu: Nhà sạch thì mát, bát sạch ngon cơm; mỗi đứa rửa bát một tối trong tuần là luật nhà mình.
Tích thiện chi gia tất hữu dư khánh và ở hiền gặp lành
Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh là câu trong Kinh Dịch: nhà tích điều thiện ắt có phúc dư thừa để lại cho con cháu. Câu nói về giữ tiếng theo chiều tích cực: sống tốt lâu dài thì gia đình có tiếng tốt, con cháu được nhờ. Câu rất hợp lời giới thiệu cuốn gia phả, câu đối trong nhà, lời phát biểu của người lớn tuổi trong họ. Câu mẫu: Ông bà ta tin tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh; mấy chục năm cho bà con trong xóm mượn nước giếng, giờ con cháu về quê ai cũng được đón như người nhà.
Cặp thuần Việt là ở hiền gặp lành: sống hiền lành thì gặp điều tốt. Câu này hợp với trẻ nhỏ, chuyện kể trước giờ ngủ, bài văn của học sinh tiểu học. Câu Hán Việt hợp người lớn và văn trang trọng.
Chỗ dễ sai: dùng các câu này như lời hứa chắc chắn kiểu “làm thiện thì giàu”, hoặc ngược lại, giải thích nỗi khổ của một gia đình là do họ sống không tốt. Cả hai cách đều làm lệch tinh thần câu. Hãy dùng như lời khuyên sống tốt, không như công thức nhân quả để phán xét người khác.
Giữ chuyện trong nhà: dùng hai câu này có giới hạn
Gia xú bất khả ngoại dương nghĩa là chuyện xấu trong nhà không nên đem ra ngoài; tục ngữ tốt đẹp phô ra, xấu xa đậy lại mang cùng ý. Hai câu có lý khi nói về chuyện cãi vã nhỏ, nhưng rất nguy hiểm nếu bị dùng để che giấu điều sai trái. Bảng dưới vạch ranh giới.
| Tình huống | Dùng câu được không | Vì sao |
|---|---|---|
| Vợ chồng cãi nhau rồi định đăng lên mạng xã hội | Được, như lời khuyên | Chuyện nhỏ đem ra ngoài chỉ làm to thêm |
| Anh em bất hoà về chuyện chia việc nhà | Được | Nên giải quyết trong nhà trước |
| Trong nhà có người bị bạo lực, bị đánh đập | Không | Che giấu là tiếp tay; phải tìm sự giúp đỡ từ người ngoài |
| Trẻ em bị xâm hại, bị ngược đãi | Tuyệt đối không | An toàn của trẻ đứng trên mọi thể diện gia đình |
| Bài nghị luận về văn hoá gia đình | Được, kèm phân tích giới hạn | Cho thấy người viết hiểu cả hai mặt |
Câu mẫu trong bài nghị luận: Gia xú bất khả ngoại dương là lời khuyên đúng với những va chạm nhỏ của đời sống chung, nhưng không thể là tấm màn che cho bạo lực; ở đó, giữ thể diện gia đình là sai. Đây là chỗ người chấm bài và người đọc đánh giá cao: biết dùng câu xưa mà không bị câu xưa dắt đi. Với lời khuyên trong nhà, cách nói an toàn là: chuyện giận hờn thì giải quyết trong nhà, chuyện làm ai đó đau thì không bao giờ là chuyện riêng. Một câu phân định như thế giữ được ý tốt của câu tục ngữ mà không để nó bị lợi dụng.
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ: câu cho lúc nhà có người gặp chuyện
Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ là tục ngữ: trong chuồng có một con ngựa ốm thì cả tàu ngựa bỏ ăn, ý nói người trong một tập thể đồng cảm, cùng lo khi một người gặp nạn. Câu dùng cho tập thể nói chung, nhưng rất hợp gia đình đông người, họ hàng, những lúc một thành viên ốm đau hay gặp chuyện.
Câu hợp lời nhắn trong nhóm gia đình khi kêu gọi góp sức chăm người ốm, bài văn kể lại một lần cả nhà cùng lo cho một người, lời cảm ơn họ hàng sau một biến cố. Câu mẫu: Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ; tuần bố mổ, cô chú bên nội thay nhau trực viện, bên ngoại nấu cháo mang vào mỗi trưa.
Chỗ dễ sai: dùng câu này với hàm ý trách người không đến thăm (“một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ, vậy mà có người…”). Câu là lời ghi nhận tình thân, không phải công cụ để điểm danh. Câu cũng có hình ảnh con vật, nên trong lời phát biểu trang trọng trước người lớn tuổi, có thể đổi sang máu chảy ruột mềm hoặc nói thẳng ý.
Câu hỏi thường gặp
Gia hòa vạn sự hưng nghĩa là gì?
Câu nghĩa là nhà hoà thuận thì mọi việc đều thịnh vượng. Đây là câu treo trong nhà, câu chúc Tết và câu mở bài văn về gia đình rất phổ biến. Chữ gia là nhà, nên không nên dùng làm lời chúc cho công ty không phải doanh nghiệp gia đình.
Tu thân tề gia có nên trích đủ cả câu không?
Trong bài văn về gia đình chỉ nên dùng hai vế tu thân, tề gia, vì hai vế sau trị quốc, bình thiên hạ nói về việc nước, dễ lạc đề. Ý cần nhấn là người trong nhà phải sửa mình trước thì nhà mới có nếp.
Giấy rách phải giữ lấy lề có nghĩa là gì?
Tục ngữ nghĩa là dù nghèo khó, sa sút vẫn phải giữ nề nếp và phẩm giá. Câu rất hợp lời kể về gia đình từng khó khăn mà vẫn giữ được nếp sinh hoạt, cách cư xử với nhau và với người ngoài.
Câu gia xú bất khả ngoại dương có đúng không?
Câu đúng với những va chạm nhỏ như cãi vã, giận hờn, vì đem ra ngoài chỉ làm chuyện to thêm. Câu không đúng khi trong nhà có bạo lực hay trẻ em bị ngược đãi; lúc đó phải tìm sự giúp đỡ từ bên ngoài, không giữ thể diện.
Câu treo trong nhà về gia đình nên chọn câu nào?
Gia hòa vạn sự hưng là lựa chọn phổ biến và an toàn nhất. Nếu muốn câu thể hiện nếp sống lâu dài của dòng họ, có thể chọn tích thiện chi gia tất hữu dư khánh. Chỉ nên treo một câu để nổi bật.
Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ có dùng cho gia đình được không?
Được. Câu nói về sự đồng cảm trong một tập thể, rất hợp gia đình đông người khi một thành viên ốm đau, gặp chuyện. Chỉ cần tránh dùng câu để trách người vắng mặt, vì như vậy câu mất đi ý ghi nhận tình thân.