Nhóm câu về ý chí, quyết tâm dùng nhiều nhất gồm mười câu: “có chí thì nên”, “hữu chí cánh thành”, “hoàng thiên bất phụ hữu tâm nhân”, “chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo”, “ai ơi đã quyết thì hành”, “nằm gai nếm mật”, “phá phủ trầm chu”, bài thơ bốn câu “không có việc gì khó” và câu “đường đi khó” thường gắn với tên Nguyễn Bá Học. Chúng giống nhau ở chỗ đề cao ý chí, nhưng khác nhau rất rõ về sắc thái: có câu nhẹ nhàng khuyên nhủ, có câu nói chuyện chịu khổ dài ngày, có câu nói quyết định không đường lùi.
Chọn sai sắc thái là lỗi hay gặp nhất với nhóm này, ví dụ dùng “phá phủ trầm chu” trong lời khuyên em lớp sáu. Bài này đi theo ba mức: khuyên nhủ, bền bỉ chịu khổ, dứt khoát; mỗi câu có nghĩa, câu mẫu và chỗ dễ dùng sai, kèm bảng chọn giọng ở cuối.
Mức một: câu khuyên nhủ, hợp lời động viên và bài văn
Có chí thì nên. Tục ngữ thuần Việt, nghĩa là có ý chí thì việc sẽ thành. Câu ngắn, giản dị, hợp lời khuyên em nhỏ, lưu bút, chú thích ảnh ngày nhận giấy khen. Câu mẫu: “Năm ngoái em còn sợ bơi, năm nay đã qua được hai mươi lăm mét; có chí thì nên, chẳng có gì to tát hơn thế.” Sắc thái: quá quen, nên trong bài nghị luận đừng dùng làm luận điểm chính mà làm câu dẫn.
Hữu chí cánh thành. Câu Hán Việt cùng nghĩa “có chí thì nên”, đầy đủ hơn là “hữu chí giả sự cánh thành”: người có chí thì việc rốt cuộc sẽ thành. Giọng trang trọng, hợp bài phát biểu khen thưởng, bìa kỷ yếu, câu ghi trên giấy khen. Câu mẫu: “Bốn năm đi làm thêm để theo học, hôm nay bạn ấy nhận bằng loại giỏi, hữu chí cánh thành.” Chỗ dễ sai: chữ “cánh” ở đây nghĩa là “rốt cuộc”, không liên quan đến đôi cánh.
Hoàng thiên bất phụ hữu tâm nhân (trời không phụ lòng người). Nghĩa: trời không phụ người có lòng, ai bỏ công thật sự thì sẽ được đền đáp. Hợp thiệp chúc mừng thi đỗ, lời nhắn sau một chặng cố gắng. Câu mẫu: “Mẹ vẫn bảo trời không phụ lòng người, và kết quả hôm nay là lời đáp cho cả năm con dậy sớm.” Lưu ý: đừng dùng với người vừa thất bại, vì nó ngầm nói họ chưa đủ lòng.
Mức hai: câu về bền bỉ, không nản giữa đường
Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo. Tục ngữ, nghĩa đen: thấy sóng to đừng buông mái chèo. Nghĩa bóng: gặp khó đừng nản. Hình ảnh rõ, hợp bài văn và lời khuyên. Câu mẫu: “Đề luyện thi khối mười hai dài gấp đôi năm trước, nhưng chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo, mỗi ngày một đề là đủ.” Chỗ dễ sai: viết “ngả tay chèo”. Đúng là “ngã”, nghĩa là buông, gục.
Ai ơi đã quyết thì hành, đã đan thì lận tròn vành mới thôi. Ca dao, nghĩa: đã quyết thì làm, đã đan rổ rá thì phải đan trọn vành. Nhấn vào làm đến nơi đến chốn. Hợp đoạn nghị luận về sự bỏ dở. Câu mẫu: “Câu lạc bộ đọc sách của lớp mở ra rồi bỏ ba lần; lần này cả lớp nhắc nhau ai ơi đã quyết thì hành.” Thường chỉ trích vế đầu là đủ.
Nằm gai nếm mật (ngoạ tân thường đảm). Nghĩa đen: nằm trên gai, nếm mật đắng. Nghĩa bóng: chịu khổ cực lâu dài, nuôi chí để làm việc lớn. Điển tích gắn với vua Câu Tiễn thời Xuân Thu. Câu này nặng, hợp bài viết về người vượt qua nghịch cảnh nhiều năm, không hợp chuyện ôn thi ba tuần. Câu mẫu: “Mười năm làm thuê ở xưởng người, chú nằm gai nếm mật để có xưởng mộc nhỏ của riêng mình.” Chỗ dễ sai: nghĩ “mật” là mật ong ngọt; ở đây là mật đắng.
Mức ba: câu dứt khoát, không đường lùi
Phá phủ trầm chu (đập nồi dìm thuyền). Nghĩa: đập nồi, đánh chìm thuyền để quân không còn đường lui, chỉ còn cách đánh. Điển tích gắn với Hạng Vũ. Nghĩa bóng: quyết làm đến cùng, tự cắt đường lùi. Câu rất mạnh, hợp bài viết về khởi nghiệp, quyết định lớn của người trưởng thành. Câu mẫu: “Nghỉ hẳn việc văn phòng để theo nghề gốm là một lần phá phủ trầm chu của chị.” Không nên khuyên học sinh “phá phủ trầm chu” với kỳ thi, vì câu này gợi liều lĩnh, bỏ hết phương án dự phòng.
Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền; đào núi và lấp biển, quyết chí ắt làm nên. Bài thơ bốn câu của Chủ tịch Hồ Chí Minh viết tặng thanh niên. Nghĩa: khó khăn nào cũng vượt được nếu lòng bền. Hợp bài phát biểu đầu năm học, khẩu hiệu đội nhóm học sinh. Khi trích phải ghi đúng tác giả và chép đúng bốn câu. Câu mẫu: “Câu thơ ‘không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền’ được lớp em chép lên đầu góc học tập từ ngày đầu học kỳ.”
Đường đi khó không khó vì ngăn sông cách núi, mà khó vì lòng người ngại núi e sông. Câu thường được gắn với tên nhà văn Nguyễn Bá Học. Nghĩa: trở ngại lớn nhất nằm ở sự e ngại của chính mình. Hợp đề nghị luận về ý chí, đặt ở phần giải thích. Câu mẫu: “Bài thuyết trình đầu tiên bằng tiếng Anh không khó vì từ vựng, mà khó vì lòng người ngại núi e sông.” Chỗ dễ sai: đảo chữ giữa hai vế. Vế đầu là “ngăn sông cách núi”, vế sau là “ngại núi e sông”.
Chọn câu theo giọng và người nghe
Cùng một ý “quyết tâm”, câu nào hợp còn tuỳ người nghe. Bảng dưới xếp mười câu theo giọng để bạn chọn nhanh.
| Người nghe, hoàn cảnh | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Em nhỏ, học sinh tiểu học | Có chí thì nên; chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo | Nằm gai nếm mật, phá phủ trầm chu: quá nặng, khó hiểu |
| Bài văn nghị luận lớp 9 đến lớp 12 | Câu “đường đi khó”; ai ơi đã quyết thì hành; hữu chí cánh thành | Dồn ba câu cùng mức một vào một đoạn |
| Thiệp chúc mừng thi đỗ, tốt nghiệp | Hữu chí cánh thành; trời không phụ lòng người | Câu cảnh tỉnh hoặc câu nói chuyện chịu khổ |
| Bài phát biểu khen thưởng ở cơ quan | Hữu chí cánh thành; bài thơ “không có việc gì khó” | Phá phủ trầm chu, vì dễ hiểu thành khuyến khích liều |
| Bài viết về người khởi nghiệp, người đổi nghề | Nằm gai nếm mật; phá phủ trầm chu | Có chí thì nên: quá nhẹ so với câu chuyện |
| Chú thích ảnh, bài đăng ngắn | Có chí thì nên; trời không phụ lòng người | Câu dài như “đường đi khó…”, vì cắt ngắn sẽ mất ý |
Nếu phân vân, chọn câu nhẹ hơn một mức so với câu bạn định dùng. Câu ý chí dùng quá tay dễ thành hô khẩu hiệu; câu nhẹ mà đúng chỗ thì người đọc tự thấy sức nặng.
Đoạn văn mẫu: dùng hai câu khác mức trong một đoạn
Đoạn dưới đây viết cho đề nghị luận “Suy nghĩ về ý chí của tuổi trẻ”, khoảng một trăm sáu mươi chữ. Nó dùng một câu mức hai và một câu mức một, đặt ở hai chỗ khác nhau, để bạn thấy cách hai câu đỡ cho nhau mà không chồng lên nhau.
“Ý chí không lộ ra ở ngày đầu tiên, khi ai cũng hăng hái, mà ở tuần thứ ba, khi việc bắt đầu nhàm. Một bạn cùng lớp em đặt mục tiêu chạy mỗi sáng hai cây số; tuần đầu bạn chạy đủ, tuần thứ hai bỏ hai buổi vì mưa, sang tuần thứ ba đã định thôi. Ông bà ta nói chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo, và cái sóng ấy nhiều khi chỉ là một buổi sáng lạnh. Bạn ấy không đợi hết mưa, mà đổi sang chạy trong hành lang khu tập thể. Đến cuối học kỳ, bạn chạy được ba cây số không nghỉ. Có chí thì nên, nhưng cái chí ấy được làm bằng những buổi sáng tầm thường như thế.”
Để ý ba điều: câu trích thứ nhất đặt giữa đoạn, ngay chỗ câu chuyện gặp khó; câu thứ hai đặt gần cuối nhưng có thêm một vế của người viết để không thành câu khẩu hiệu; và trong cả đoạn chỉ có một tính từ đánh giá. Phần còn lại là việc làm, con số, thời gian.
Câu tự hỏi trước khi chèn câu về ý chí
Nhóm câu này dễ thành sáo nhất vì ai cũng thuộc. Trước khi chèn, đi qua năm câu hỏi dưới đây; trả lời “không” ở câu nào thì sửa câu đó trước.
- Đoạn văn đã có một việc làm cụ thể chưa (số giờ, số lần, khoảng thời gian), hay chỉ toàn tính từ “kiên cường”, “bền bỉ”?
- Mức độ của câu có khớp mức độ câu chuyện không? Ôn thi một tháng không cần đến “nằm gai nếm mật”.
- Câu có tác giả rõ thì đã ghi đúng tên và chép đúng nguyên văn chưa? Câu dân gian thì đã bỏ tên người gán nhầm chưa?
- Câu Hán Việt đã có nghĩa đi kèm ngay sau chưa, để người đọc không phải đoán?
- Đọc to đoạn văn, câu trích có nối liền với câu trước và câu sau không, hay nghe như dán từ chỗ khác vào?
Một mẹo nhỏ: thử thay câu trích bằng một câu bình thường như “cố gắng sẽ có kết quả”. Nếu đoạn văn không kém đi chút nào, câu trích đang chỉ để trang trí; hoặc đổi câu khác hợp hơn, hoặc bỏ hẳn.
Lỗi hay gặp khi dùng nhóm câu ý chí
Đọc sai “ngã tay chèo” thành “ngả tay chèo”. Trong nói thì khó nhận ra, trên giấy thì người chấm thấy ngay. “Ngã” ở đây là buông xuôi.
Ghép “có chí thì nên” với “hữu chí cánh thành” trong cùng một đoạn. Hai câu cùng một nghĩa, đặt cạnh nhau chỉ làm đoạn dài thêm. Chọn một theo giọng: thuần Việt cho lời thân mật, Hán Việt cho văn bản trang trọng.
Gắn điển tích sai người. “Nằm gai nếm mật” gắn với Câu Tiễn, “đập nồi dìm thuyền” gắn với Hạng Vũ. Nếu không nhớ chắc, bỏ hẳn phần điển tích, chỉ dùng nghĩa.
Dùng câu quyết tâm để gây áp lực. Viết cho người đang mệt mỏi rằng “không có việc gì khó” có thể khiến họ thấy mình yếu kém. Với người đang kiệt sức, lời ghi nhận công sức hợp hơn lời giục thêm.
Kết bài bằng một chuỗi câu ý chí. Ba câu khẩu hiệu nối nhau ở cuối bài làm người đọc mệt. Kết bằng một việc bạn sẽ làm, cùng lắm thêm một câu trích ngắn.
Câu hỏi thường gặp
“Hữu chí cánh thành” nghĩa là gì?
Câu Hán Việt nghĩa là người có chí thì rốt cuộc việc sẽ thành, cùng ý với tục ngữ “có chí thì nên”. Chữ “cánh” ở đây mang nghĩa “cuối cùng”, “rốt cuộc”, nên câu nhấn vào chuyện kết quả đến sau một quá trình.
“Nằm gai nếm mật” có dùng cho chuyện ôn thi được không?
Được nhưng thường quá nặng. Câu này nói về chịu khổ lâu dài để nuôi một chí lớn. Với chuyện ôn thi vài tháng, “chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo” hay “có chí thì nên” vừa giọng hơn.
Câu “đường đi khó không khó vì ngăn sông cách núi” của ai?
Câu này thường được gắn với tên nhà văn Nguyễn Bá Học và xuất hiện nhiều trong sách giáo khoa, đề văn. Khi trích nên chép đúng nguyên văn hai vế, vế sau là “mà khó vì lòng người ngại núi e sông”.
“Phá phủ trầm chu” khác “nằm gai nếm mật” thế nào?
“Nằm gai nếm mật” nói về chịu đựng lâu dài, chờ thời cơ. “Phá phủ trầm chu” nói về một quyết định dứt khoát, tự cắt đường lùi. Một bên là bền bỉ, một bên là quyết liệt trong một thời điểm.
Thiệp chúc mừng thi đỗ nên dùng câu nào về ý chí?
Câu ghi nhận công sức hợp hơn câu giục giã: “hữu chí cánh thành” cho giọng trang trọng, “trời không phụ lòng người” cho giọng ấm áp. Thêm một chi tiết thật về quá trình ôn thi thì tấm thiệp có hồn hơn.
Bài thơ “Không có việc gì khó” có được chép vào bài văn không?
Được, đây là bài thơ bốn câu ngắn, rất quen trong trường học. Cần ghi đúng tác giả là Chủ tịch Hồ Chí Minh và chép đủ, đúng chữ; nếu chỉ dẫn một vế thì đặt trong ngoặc kép.