BatBien.comBất Biến
Câu hay về quê hương, đất nước, thiên nhiên

Tục ngữ về thời tiết và mùa vụ: 10 câu kèm nghĩa cho bài văn về làng quê

Mười câu nhìn trời đoán nắng mưa và nói chuyện mùa vụ: chuồn chuồn bay thấp, ráng mỡ gà, trăng quầng, đêm tháng năm, nhất nước nhì phân, kèm nghĩa và cách dùng.

Dragonflies hovering low over a green rice paddy under heavy grey clouds before rain, a farmer seen from behind carrying a hoe on the dike, muted tones

Mười câu tục ngữ về thời tiết và mùa vụ hay dùng trong bài văn về làng quê là: “chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm”, “tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt”, “ráng mỡ gà, có nhà thì giữ”, “mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”, “trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa”, câu Hán Việt “nguyệt vựng nhi phong, sở nhuận nhi vũ”, “cơn đằng đông vừa trông vừa chạy”, “đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối”, “nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống” và “được mùa lúa thì úa mùa cau”.

Đây là kinh nghiệm nhìn trời của người làm ruộng, đúc thành câu có vần cho dễ nhớ. Trong bài văn, chúng làm nhân vật ông bà, cha mẹ sống động; trong chú thích ảnh đồng quê, chúng gợi đúng không khí. Điều cần nhớ là chúng không phải bản tin dự báo: có câu khớp với hiểu biết về khí tượng ngày nay, có câu chỉ đúng ở một vùng. Dưới đây là nghĩa từng câu, cách đặt vào bài văn, và ranh giới giữa kinh nghiệm và khoa học.

Bảng mười câu: nhìn thấy gì, dân gian đoán gì

Bảng dưới xếp mười câu theo dấu hiệu người xưa quan sát. Cột cuối ghi vì sao câu có lý, theo cách hiểu phổ biến hiện nay, hoặc ghi rõ khi câu chỉ là kinh nghiệm vùng.

CâuDấu hiệuĐiều báoGhi chú
Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râmĐộ cao chuồn chuồn bayMưa, nắng, râmTrước mưa không khí ẩm, côn trùng nhỏ bay thấp, chuồn chuồn bay theo để bắt mồi
Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụtKiến tha trứng lên caoLụtKinh nghiệm vùng đồng bằng Bắc Bộ, mùa mưa lũ tháng bảy âm lịch
Ráng mỡ gà, có nhà thì giữRáng chiều màu vàng như mỡ gàBão, gió toHay được nhắc ở vùng ven biển miền Trung và Bắc Bộ
Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưaSố sao thấy được ban đêmNắng hoặc mưaNhiều sao là trời quang ít mây
Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưaVòng sáng quanh trăngHạn hoặc mưaKinh nghiệm thay đổi theo vùng, có nơi nói ngược
Nguyệt vựng nhi phong, sở nhuận nhi vũQuầng trăng, chân cột ẩmGió, mưaCâu trong văn của Tô Tuân thời Tống
Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy, cơn đằng nam vừa làm vừa chơiHướng đám mâyMưa nhanh hoặc chậmKinh nghiệm vùng Bắc Bộ
Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tốiĐộ dài ngày đêmMùaKhớp với thiên văn: tháng năm âm lịch quanh hạ chí nên đêm ngắn; tháng mười âm lịch ngày đã ngắn dần về phía đông chí
Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giốngViệc đồng ángThứ tự ưu tiênKinh nghiệm thâm canh lúa nước
Được mùa lúa thì úa mùa cau, được mùa cau thì đau mùa lúaMùa màng hai loại câyNăm này được, năm kia mấtThời tiết hợp cây này thường không hợp cây kia

Bạn không cần chép cả bảng vào bài. Mỗi bài văn chỉ cần một hai câu đúng với cảnh mình tả; phần ghi chú giúp bạn khỏi viết sai khi giải thích.

Ba câu nhìn trời đêm: sao, quầng trăng và câu của Tô Tuân

“Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa”. Đêm nhiều sao là trời trong, ít mây, hôm sau dễ nắng; đêm vắng sao là mây che kín, dễ mưa. Câu mẫu: “Tối nào ông cũng ra sân ngước lên trời, mau sao thì nắng vắng sao thì mưa, rồi mới bảo cả nhà mai có phơi lúa được không.” Câu này dễ hiểu nhất trong nhóm, hợp cho học sinh tiểu học.

“Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa”. Quầng là vòng sáng lớn quanh trăng, tán là vầng sáng nhỏ sát trăng. Dân gian nhiều nơi tin quầng báo nắng hạn, tán báo mưa. Câu mẫu: “Đêm ấy trăng có quầng rộng, bà ngồi trên chõng nói trăng quầng thì hạn, mai lại phải gánh nước tưới rau.” Trong bài văn, đặt câu vào lời bà là đủ, không cần chứng minh câu đúng hay sai.

“Nguyệt vựng nhi phong, sở nhuận nhi vũ”. Câu trong bài Biện gian luận của Tô Tuân: trăng có quầng thì sắp gió, chân cột ẩm thì sắp mưa. Câu này hay vì nó cũng nói về quầng trăng nhưng báo gió, khác câu tục ngữ ở trên. Hợp bài nghị luận về kinh nghiệm quan sát, vì nó cho thấy người xưa ở nhiều nơi cùng nhìn một hiện tượng mà rút ra điều khác nhau. Không nên đặt hai câu này cạnh nhau trong bài tả cảnh, người đọc sẽ thấy mâu thuẫn mà không hiểu vì sao.

Chuồn chuồn, kiến và ráng mỡ gà: những câu dặn nhau phòng mưa bão

Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm là câu học sinh thuộc từ nhỏ. Cách giải thích quen thuộc là trước cơn mưa, không khí ẩm làm côn trùng nhỏ khó bay cao, chuồn chuồn sà thấp theo chúng để bắt mồi. Câu mẫu: “Chiều nay chuồn chuồn bay sát mặt ruộng, mẹ vội gọi em gom quần áo vào, quả nhiên chưa đầy một giờ sau trời đổ mưa.” Đặt câu vào một tình huống có kết quả như thế làm đoạn văn có nhịp.

Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt nói rằng khi thấy kiến tha trứng bò lên cao vào tháng bảy âm lịch, người ta lo mùa lũ. Câu này gắn với vùng đồng bằng sông Hồng, nơi tháng bảy, tháng tám là mùa mưa lũ. Đặt vào bài tả quê ở Cà Mau hay Cần Thơ sẽ không khớp, vì mùa nước ở đó theo nhịp khác.

Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ: ráng chiều vàng như mỡ gà là dấu hiệu sắp có bão, nhà ai thì lo chằng chống nhà ấy. Hợp bài văn kể một trận bão, chú thích ảnh hoàng hôn vàng rực ở vùng biển. Câu mẫu: “Bầu trời chiều vàng sậm như mỡ gà, ông ra buộc lại mấy tàu lá dừa trên mái bếp, ráng mỡ gà có nhà thì giữ.” Đừng đặt câu này cho một tấm ảnh hoàng hôn đẹp để khen, vì người quê biển đọc sẽ thấy điềm gở.

Hai câu về ngày đêm và hướng mây

“Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng, ngày tháng mười chưa cười đã tối”. Nghĩa: tháng năm âm lịch đêm rất ngắn, tháng mười âm lịch ngày rất ngắn. Câu này khớp với thiên văn: tháng năm âm lịch thường rơi vào quãng hạ chí, còn tháng mười âm lịch là lúc ngày đã ngắn dần về phía đông chí. Hợp bài văn tả nhịp sống nhà nông, bài nghị luận về giá trị kinh nghiệm dân gian. Câu mẫu: “Mùa gặt tháng năm, cả nhà dậy từ bốn giờ mà trời đã hửng, đêm tháng năm chưa nằm đã sáng là thế.” Chỗ hay nhầm: tính theo dương lịch thì tháng năm và tháng mười không trùng hẳn với hạ chí, đông chí; nên giải thích bằng âm lịch.

“Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy, cơn đằng nam vừa làm vừa chơi”. Nghĩa: mây mưa kéo từ hướng đông tới rất nhanh, thấy là phải chạy; mây từ hướng nam tới chậm, còn kịp làm nốt việc. Đây là kinh nghiệm của nông dân Bắc Bộ. Câu mẫu: “Đang cắt lúa thì mây đen kéo lên từ phía biển, bố hô cả nhà dọn đồ, cơn đằng đông vừa trông vừa chạy.” Câu này dài và có nhịp, đọc lên trong bài văn kể chuyện rất tự nhiên; trong bài nghị luận thì chỉ cần trích vế đầu.

Hai câu về mùa màng: thứ tự việc đồng và chuyện được mất

“Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống”. Nghĩa: làm lúa nước thì nước là quan trọng nhất, sau đó đến phân bón, công chăm sóc và giống. Câu mẫu: “Ông bảo nhất nước nhì phân tam cần tứ giống, nên mùa khô năm nào ông cũng là người đầu tiên ra nạo vét mương.” Hợp bài văn về nghề nông, bài thuyết trình về nông nghiệp truyền thống. Ngày nay giống lúa tốt quyết định nhiều hơn xưa, nên khi dùng câu này trong bài nghị luận, bạn nên nhận xét thêm rằng thứ tự ấy đã thay đổi; đó là một ý bàn luận hay.

“Được mùa lúa thì úa mùa cau, được mùa cau thì đau mùa lúa”. Nghĩa: thời tiết hợp với cây lúa thường không hợp với cây cau, năm được thứ này thì mất thứ kia. Nghĩa bóng: hiếm khi được cả hai. Hợp bài văn về những năm được mùa, mất mùa của gia đình; hợp lời an ủi nhẹ nhàng. Câu mẫu: “Năm ấy lúa trúng mà vườn cau nhà em rụng gần hết, đúng là được mùa lúa thì úa mùa cau.” Đừng đẩy câu này sang chuyện tình cảm, nghĩa gốc là mùa màng.

Đặt tục ngữ thời tiết vào bài văn: để người lớn nói

Cách đặt tự nhiên nhất là để câu tục ngữ đi ra từ miệng một nhân vật lớn tuổi: ông nhìn trời, bà ngồi trên chõng, mẹ gọi con gom quần áo. Lúc ấy câu tục ngữ không còn là câu trích mà là một phần của cảnh, người đọc nghe thấy giọng người quê. Tất cả câu mẫu ở trên đều làm theo cách này.

Trong bài nghị luận về kinh nghiệm dân gian, cách đặt khác đi: nêu câu tục ngữ, giải thích ngắn, rồi cho một ý bàn luận như câu này đúng đến đâu, ở vùng nào, ngày nay còn dùng được không. Câu “đêm tháng năm chưa nằm đã sáng” rất hợp để nói kinh nghiệm dân gian khớp với khoa học; câu “trăng quầng thì hạn” hợp để nói kinh nghiệm cần kiểm chứng.

Một bài văn chỉ nên có một đến hai câu tục ngữ thời tiết. Chọn câu đúng với mùa và vùng của cảnh bạn tả. Tả trận bão thì ráng mỡ gà; tả mùa gặt thì đêm tháng năm; tả buổi chiều chợt mưa thì chuồn chuồn bay thấp.

Cái không nên làm với nhóm câu này

Tục ngữ thời tiết đẹp ở chỗ là kinh nghiệm sống, không phải ở chỗ là dự báo chính xác. Mấy điều nên tránh:

  • Đem tục ngữ ra để khuyên người khác bỏ qua tin dự báo bão chính thức: đây là chuyện an toàn, cần nghe cơ quan khí tượng.
  • Khẳng định mọi câu đều đúng tuyệt đối trong bài nghị luận: có câu khớp với khoa học, có câu chỉ đúng ở một vùng, có câu các vùng nói ngược nhau.
  • Viết sai thành “ráng mỡ gà, có nhà thì dỡ”: chữ đúng là “giữ”, tức giữ gìn, chằng chống nhà.
  • Dùng câu của vùng này cho cảnh vùng khác mà không nói rõ: tháng bảy kiến bò hợp đồng bằng Bắc Bộ, không hợp miền Tây.
  • Giải thích khoa học dài dòng trong bài văn kể chuyện: một nửa câu là đủ, phần còn lại để cảnh tự nói.

Một bài văn hay về làng quê không cần chứng minh tục ngữ đúng. Nó chỉ cần cho người đọc thấy một người nhìn trời, nói một câu có vần, và cả nhà tin theo. Đó là phần giá trị nhất của những câu này.

Câu hỏi thường gặp

Chuồn chuồn bay thấp thì mưa có đúng không?

Có cơ sở. Trước mưa không khí ẩm, côn trùng nhỏ bay thấp, chuồn chuồn sà xuống theo để bắt mồi. Tuy vậy đây vẫn là kinh nghiệm dân gian, muốn biết chắc trời có mưa thì xem tin dự báo thời tiết.

Trăng quầng và trăng tán khác nhau thế nào?

Quầng là vòng sáng lớn, cách xa vầng trăng; tán là vầng sáng nhỏ bao sát quanh trăng. Dân gian nhiều nơi tin quầng báo hạn, tán báo mưa, nhưng kinh nghiệm này thay đổi theo vùng nên chỉ nên dùng trong văn.

Đêm tháng năm chưa nằm đã sáng là tháng âm lịch hay dương lịch?

Là tháng âm lịch. Tháng năm âm lịch rơi vào quãng hạ chí nên đêm ngắn, tháng mười âm lịch ngày đã ngắn dần về phía đông chí. Khi giải thích trong bài văn, bạn nên nói rõ là âm lịch để khỏi bị bắt lỗi.

Nhất nước nhì phân tam cần tứ giống có còn đúng ngày nay không?

Câu vẫn đúng về vai trò của nước với lúa, nhưng ngày nay giống lúa tốt quyết định năng suất nhiều hơn xưa. Trong bài nghị luận, nhận xét thứ tự này đã thay đổi là một ý bàn luận được đánh giá cao.

Ráng mỡ gà là gì?

Là ráng chiều có màu vàng sậm như màu mỡ gà. Dân gian coi đó là dấu hiệu sắp có bão, nên mới dặn nhau “có nhà thì giữ”, tức lo chằng chống nhà cửa trước khi gió to kéo đến.

Bài văn tả cảnh làng quê nên dùng mấy câu tục ngữ thời tiết?

Một đến hai câu, đặt vào lời của ông bà, cha mẹ trong bài. Chọn câu đúng mùa và đúng vùng bạn tả, chẳng hạn tả bão thì ráng mỡ gà, tả mùa gặt thì đêm tháng năm chưa nằm đã sáng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138