Mười câu hay dùng nhất khi nói về người lãnh đạo làm gương là: thượng bất chính hạ tắc loạn, dĩ thân tác tắc, tiên trách kỷ hậu trách nhân, cây ngay không sợ chết đứng, dĩ đức phục nhân, chí công vô tư, nói phải củ cải cũng nghe, quân vô tướng như hổ vô đầu, thuyền to thì sóng lớn và tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu. Chúng chia làm ba nhóm: làm gương, thu phục người dưới, và gánh nặng của vị trí đứng đầu.
Điểm khó của bộ câu này là người nói thường chính là lãnh đạo. Cùng một câu “thượng bất chính hạ tắc loạn”, nói về bản thân thì là sự tự nhận trách nhiệm, nói về cấp trên của mình thì thành lời phê bình. Vì vậy mỗi câu dưới đây ghi rõ nên nói khi đứng ở vị trí nào, kèm câu mẫu cho bài phát biểu nhậm chức, buổi họp rút kinh nghiệm và bài văn nghị luận.
Bốn câu về sự làm gương
Thượng bất chính, hạ tắc loạn. Trên không ngay thẳng thì dưới ắt rối loạn. Câu Hán Việt quen thuộc, nặng ý trách nhiệm. Hợp nhất khi người đứng đầu tự nói: Thượng bất chính, hạ tắc loạn; nếu phòng mình nộp báo cáo trễ thì trước hết anh phải xem lại mình có giao việc rõ chưa. Nói về cấp trên của mình trước đám đông là lời phê bình gay gắt, cần cân nhắc.
Dĩ thân tác tắc. Lấy bản thân làm khuôn phép cho người khác noi theo. Bốn chữ gọn, trang trọng, hợp bài phát biểu nhậm chức, lời nhận xét cán bộ. Câu mẫu: Chị không yêu cầu ai làm điều chị chưa làm; dĩ thân tác tắc, quy định đi đúng giờ bắt đầu từ chính phòng giám đốc. Người nghe ít quen bốn chữ này, nên đi kèm giải nghĩa.
Tiên trách kỷ, hậu trách nhân. Trước trách mình, sau mới trách người. Câu rất hợp mở đầu buổi họp rút kinh nghiệm sau sự cố. Câu mẫu: Tiên trách kỷ, hậu trách nhân, phần đầu buổi họp hôm nay anh xin nói về những chỗ anh đã chỉ đạo chưa đúng. Câu mất giá trị nếu người nói chỉ “trách kỷ” một câu rồi dành cả buổi trách người.
Cây ngay không sợ chết đứng. Cây thẳng thì không sợ bị đổ; nghĩa bóng là người ngay thẳng không sợ bị vu oan. Câu hợp khi một người đứng đầu bị nghi ngờ và muốn khẳng định sự minh bạch. Câu mẫu: Cây ngay không sợ chết đứng, toàn bộ chứng từ chi tiêu của quỹ phòng được công khai để ai cũng xem được. Đừng chỉ nói câu này mà không công khai gì; người nghe sẽ thấy đó là lời chống chế.
Ba câu về cách thu phục người dưới
Dĩ đức phục nhân. Lấy đức để khiến người khác phục, trái với dùng sức hay dùng quyền. Câu trang trọng, hợp bài nghị luận và lời khen người lãnh đạo được kính trọng. Câu mẫu: Ông không nặng lời với ai bao giờ, dĩ đức phục nhân, anh em theo ông từ xưởng cũ sang xưởng mới không thiếu một người. Vế đối lập thường được nhắc kèm là dùng quyền, dùng sức ép người; cách đó chỉ khiến người ta phục ngoài mặt và rời đi khi có dịp.
Chí công vô tư. Hết sức công bằng, không vì riêng tư. Câu dùng để khen người phân xử công bằng hoặc làm tiêu chí cho người giữ vị trí phân bổ nguồn lực. Câu mẫu: Người được giao chia thưởng phải chí công vô tư, kể cả với người thân trong phòng. Câu quen thuộc trong văn bản hành chính nên dễ nghe như công thức; cần một ví dụ thật đi kèm.
Nói phải củ cải cũng nghe. Lời nói có lý thì đến củ cải cũng nghe theo; nghĩa bóng là thuyết phục bằng lẽ phải hiệu quả hơn ra lệnh. Câu dí dỏm, hợp nói trong buổi đào tạo quản lý mới. Câu mẫu: Nói phải củ cải cũng nghe, nên khi đổi quy trình, trưởng nhóm cần giải thích tại sao trước khi yêu cầu làm.
Ba câu về gánh nặng của vị trí đứng đầu
Quân vô tướng, hổ vô đầu. Quân không có tướng như hổ không có đầu. Nghĩa bóng: tập thể thiếu người dẫn dắt thì mất phương hướng. Câu hợp khi giải thích vì sao cần bổ nhiệm sớm, hoặc khi chia tay một người đứng đầu. Câu mẫu: Ba tháng phòng không có trưởng phòng, quân vô tướng, hổ vô đầu, việc gì cũng phải chờ họp mới quyết.
Thuyền to thì sóng lớn. Thuyền càng lớn càng gặp sóng to; nghĩa bóng là vị trí càng cao thì áp lực, thử thách càng nhiều. Câu hợp lời chúc người mới nhậm chức, giọng vừa phải. Câu mẫu: Thuyền to thì sóng lớn, chúc anh vững tay chèo trong vai trò mới.
Tiên thiên hạ chi ưu nhi ưu, hậu thiên hạ chi lạc nhi lạc. Câu trong bài Nhạc Dương lâu ký của Phạm Trọng Yêm: lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ. Thường được nói gọn là “tiên ưu hậu lạc”. Câu rất trang trọng, hợp bài nghị luận về phẩm chất người lãnh đạo, lời vinh danh người cống hiến lâu năm. Câu mẫu: Cả công ty nhớ năm dịch bệnh, giám đốc nhận lương sau cùng; tiên ưu hậu lạc không còn là chữ trong sách.
Đứng ở vị trí nào thì nói câu nào
Đây là phần quan trọng nhất của bộ câu này. Cùng một câu, đổi người nói là đổi hẳn ý nghĩa.
| Câu | Lãnh đạo tự nói về mình | Nhân viên nói về lãnh đạo | Người ngoài, bài văn |
|---|---|---|---|
| Thượng bất chính, hạ tắc loạn | Tự nhận trách nhiệm, rất hợp | Phê bình gay gắt, cân nhắc | Luận điểm tốt |
| Dĩ thân tác tắc | Cam kết làm gương | Lời khen | Hợp |
| Tiên trách kỷ, hậu trách nhân | Mở họp rút kinh nghiệm | Dễ thành dạy đời cấp trên | Hợp |
| Cây ngay không sợ chết đứng | Phải kèm công khai | Bênh vực lãnh đạo bị oan | Hợp |
| Dĩ đức phục nhân; chí công vô tư | Nghe như tự khen, tránh | Lời khen chân thành | Hợp |
| Thuyền to thì sóng lớn | Nói về áp lực, hơi than | Lời chúc nhậm chức | Hợp |
| Tiên ưu hậu lạc | Tự nói nghe khoa trương | Lời vinh danh | Rất hợp |
Nguyên tắc dễ nhớ: câu nhận trách nhiệm thì tự nói về mình; câu khen phẩm chất thì để người khác nói. Một lãnh đạo tự nhận mình “chí công vô tư” gần như luôn bị nghe ngược.
Các bước dùng câu trích khi người đứng đầu nhận lỗi
Họp sau sự cố là lúc các câu như tiên trách kỷ hậu trách nhân hay thượng bất chính hạ tắc loạn có sức nặng nhất, nhưng cũng dễ thành màn trình diễn nhất. Trình tự sau giữ cho câu trích không rỗng.
- Nêu sự việc bằng số liệu, không tính từ: bao nhiêu đơn, chậm bao lâu, ảnh hưởng ai.
- Nói câu trích, rồi ngay sau đó kể ra một hai quyết định của chính mình đã góp phần gây sự cố.
- Nêu một thay đổi mình sẽ làm, có thời hạn.
- Chỉ sau đó mới chuyển sang phần việc của các bộ phận, giọng bàn bạc chứ không truy trách nhiệm.
- Không nhắc lại câu trích ở cuối buổi; lặp lại làm lời nhận lỗi giống khẩu hiệu.
Tự kiểm sau buổi họp: đếm thời gian dành cho phần “trách kỷ” và phần “trách nhân”. Nếu phần đầu chưa tới một phần năm, câu tiên trách kỷ hậu trách nhân đã bị dùng như lời rào đón.
Lỗi hay gặp khi trích câu về người đứng đầu
Phần lớn lỗi không nằm ở nghĩa của câu mà ở việc ai nói và nói lúc nào.
- Lãnh đạo tự khen bằng câu trích. “Từ trước tới nay anh luôn dĩ đức phục nhân” là câu người nghe sẽ cười sau lưng. Câu khen phẩm chất để người khác nói.
- Dùng câu nhận trách nhiệm như nghi thức. Mở họp bằng “tiên trách kỷ hậu trách nhân” rồi không nói một lỗi nào của mình khiến câu trích thành lời rào đón.
- Viết sai “tác tắc” thành “tác tác”, “chí công vô tư” thành “trí công vô tư”. Chữ “chí” ở đây là rất, hết mức; chữ “tắc” là phép tắc.
- Trích nguyên câu dài của Phạm Trọng Yêm trong bài nói ngắn. Trước đám đông, nói gọn “lo trước cái lo của mọi người, vui sau cái vui của mọi người” dễ nghe hơn phiên âm đầy đủ.
- Dùng “quân vô tướng, hổ vô đầu” khi người cũ vẫn ngồi đó. Câu ngầm nói tập thể đang rối vì thiếu người dẫn dắt; nói trước mặt người tạm quyền dễ làm họ mất mặt.
Một điều không cần làm: không cần chứng minh mình hiểu xuất xứ từng câu bằng cách kể điển tích dài. Người nghe nhớ câu qua việc làm của người nói, không qua phần chú giải.
Chọn câu cho bài văn nghị luận về người lãnh đạo
Đề nghị luận lớp 9 hoặc lớp 12 hay hỏi về trách nhiệm của người đứng đầu, về tấm gương, về việc nói đi đôi với làm. Với dạng đề này, bộ câu trên chia vai khá rõ. Câu làm luận điểm chính nên là câu có cấu trúc nhân quả để phân tích được: thượng bất chính hạ tắc loạn (trên sai thì dưới loạn) là lựa chọn tốt nhất. Câu làm dẫn chứng phụ nên có hình ảnh: thuyền to thì sóng lớn, quân vô tướng hổ vô đầu.
Một đoạn thân bài có thể đi theo trình tự: nêu luận điểm bằng câu Hán Việt, giải nghĩa từng vế, đưa một ví dụ đời thường (lớp trưởng đi học muộn thì khó nhắc bạn đi đúng giờ), rồi mở rộng bằng câu tiên ưu hậu lạc để nói về phẩm chất cao hơn. Ví dụ từ lớp học, từ gia đình, từ tổ dân phố giúp bài gần hơn so với chỉ nhắc nhân vật lịch sử.
Học sinh nên tránh liệt kê cả năm sáu câu trong một đoạn. Giám khảo đánh giá cao một câu được phân tích kỹ hơn năm câu được chép liền nhau. Cũng không nên gán câu nào cho một danh nhân khi không chắc; ghi “người xưa có câu” là đủ và an toàn.
Câu hỏi thường gặp
Thượng bất chính hạ tắc loạn nghĩa là gì?
Câu nghĩa là người ở trên không ngay thẳng, không đúng mực thì người ở dưới ắt sẽ rối loạn, làm theo cái sai. Câu nhấn trách nhiệm làm gương của người đứng đầu, hợp nhất khi lãnh đạo tự nói để nhận trách nhiệm.
Dĩ thân tác tắc là gì?
Dĩ thân tác tắc nghĩa là lấy bản thân mình làm khuôn mẫu, làm phép tắc cho người khác noi theo. Câu hợp với bài phát biểu nhậm chức, lời cam kết của người quản lý hay lời nhận xét về một cán bộ gương mẫu.
Nhân viên có nên dùng câu thượng bất chính hạ tắc loạn khi góp ý cấp trên không?
Không nên dùng trước đông người vì câu mang ý phê bình rất nặng, dễ khiến cuộc góp ý thành đối đầu. Nếu cần góp ý, nên nói chuyện riêng, nêu sự việc cụ thể và đề xuất cách sửa thay vì dùng câu trích.
Câu nào hợp để chúc mừng người mới nhậm chức?
Thuyền to thì sóng lớn kèm lời chúc vững tay chèo là cách chúc vừa thực tế vừa thân tình. Nếu muốn trang trọng hơn, có thể dùng dĩ thân tác tắc như lời gửi gắm kỳ vọng vào sự làm gương của người mới nhận vị trí.
Tiên ưu hậu lạc có xuất xứ từ đâu?
Đây là cách nói gọn của câu lo trước cái lo của thiên hạ, vui sau cái vui của thiên hạ, trong bài Nhạc Dương lâu ký của Phạm Trọng Yêm. Câu thường dùng trong bài nghị luận về phẩm chất người lãnh đạo và lời vinh danh người cống hiến.
Vì sao lãnh đạo không nên tự nói mình chí công vô tư?
Vì câu là lời khen phẩm chất, tự nói về mình nghe như tự khen và người nghe thường hiểu ngược. Sự công bằng nên được thể hiện qua quy chế công khai và để người khác nhận xét, còn lãnh đạo chỉ nên dùng các câu nhận trách nhiệm.