Bộ câu dùng nhiều nhất khi nói về chọn người và dùng người gồm: dụng nhân như dụng mộc, nghi nhân mạc dụng dụng nhân mạc nghi, tri nhân thiện nhậm, chọn mặt gửi vàng, hiền tài là nguyên khí quốc gia, chiêu hiền đãi sĩ, thiên lý mã thường hữu, nhân vô thập toàn, gừng càng già càng cay, như cá gặp nước và trâu buộc ghét trâu ăn. Chúng chia thành ba nhóm: chọn người, tin và giao việc, giữ người tài.
Người dùng bộ câu này thường là trưởng phòng soạn lời giới thiệu nhân sự mới, giám đốc nói về chính sách nhân tài, hoặc học sinh viết bài nghị luận về trọng dụng người giỏi. Mỗi câu kèm nghĩa, chỗ dùng, câu mẫu và chỗ hay hiểu lệch; phần cuối có một bảng ghép câu với tình huống quản lý thường gặp và những câu tự hỏi trước khi đem chúng vào bài nói.
Nhóm một: chọn đúng người cho đúng việc
Dụng nhân như dụng mộc. Dùng người như dùng gỗ: gỗ thẳng làm cột, gỗ cong làm vòm, khúc nhỏ làm chốt, không khúc nào bỏ đi nếu đặt đúng chỗ. Câu lưu truyền, rất hợp khi giải thích việc phân công. Câu mẫu: Dụng nhân như dụng mộc, anh Hùng không giỏi nói trước đám đông nhưng là người kiểm hồ sơ kỹ nhất phòng, nên khâu thẩm định giao cho anh là đúng chỗ. Đừng dùng câu này để biện minh cho việc giữ người yếu ở vị trí quan trọng.
Tri nhân thiện nhậm. Biết rõ người và khéo giao việc. Bốn chữ gọn, trang trọng, thường dùng để khen một người lãnh đạo hoặc làm tiêu chí đánh giá cán bộ quản lý. Câu mẫu: Điều anh em nhớ nhất ở chị Mai không phải doanh số mà là tri nhân thiện nhậm: ai hợp việc gì, chị nhìn ra trước cả người đó. Người nghe ít quen bốn chữ này, nên đi kèm nửa câu giải nghĩa.
Chọn mặt gửi vàng. Thành ngữ thuần Việt: chọn đúng người tin được mới giao vật quý. Hợp khi giao việc hệ trọng, bổ nhiệm, ủy quyền. Câu mẫu: Quỹ dự phòng của công đoàn là tiền góp của mọi người, nên ban chấp hành phải chọn mặt gửi vàng khi cử người giữ sổ. Sắc thái: câu ngầm ý người được chọn đáng tin, nên nói trước mặt người đó là một lời khen.
Nhân vô thập toàn. Không ai hoàn hảo mười phần. Trong chuyện dùng người, câu nhắc người quản lý nhìn điểm mạnh để dùng thay vì chờ một ứng viên không có khuyết điểm. Câu mẫu: Nhân vô thập toàn, một kỹ sư giỏi thiết kế mà vụng giấy tờ thì ta ghép thêm một bạn trợ lý, chứ không vì thế mà bỏ người. Tránh dùng để bỏ qua lỗi đạo đức; câu chỉ nói về sở trường, sở đoản.
Nhóm hai: đã giao việc thì tin
Nghi nhân mạc dụng, dụng nhân mạc nghi. Nghi người thì đừng dùng, đã dùng thì đừng nghi. Câu lưu truyền này là lời nhắc về sự nhất quán: cân nhắc kỹ trước khi giao, giao rồi thì trao quyền đủ để người ta làm. Câu mẫu: Nghi nhân mạc dụng, dụng nhân mạc nghi; đã giao em phụ trách gian hàng hội chợ thì anh chỉ xem kết quả cuối ngày, không gọi điện từng giờ. Chỗ dễ hiểu sai: “không nghi” không có nghĩa bỏ kiểm tra. Kiểm tra theo quy trình là việc của hệ thống, nghi ngờ cá nhân mới là điều câu nói khuyên tránh.
Như cá gặp nước. Người có tài gặp nơi trọng dụng, như cá được thả về nước. Câu tươi, nhẹ, hợp lời chào mừng người mới hoặc chú thích ảnh khi một người tìm được vị trí hợp với mình. Câu mẫu: Từ ngày chuyển sang nhóm sản phẩm, Minh như cá gặp nước, ý tưởng nào cũng được thử ngay trong tuần. Khi nói về hai người hợp ý nhau trong chuyện tình cảm, câu cũng dùng được, nên đặt ngữ cảnh công việc rõ ràng.
Gừng càng già càng cay. Gừng để lâu vị càng đậm; nghĩa bóng là người lớn tuổi, nhiều năm trong nghề càng sắc sảo. Hợp lời tôn vinh nhân viên thâm niên, lời mời chuyên gia đã nghỉ hưu quay lại cố vấn. Câu mẫu: Gừng càng già càng cay, chú Bảy chỉ nghe tiếng máy là đoán được bạc đạn nào sắp hỏng. Không dùng trực tiếp với phụ nữ lớn tuổi trong dịp trang trọng; một số người nghe thấy câu nhắc tuổi.
Nhóm ba: trọng người tài và giữ người tài
Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Câu khắc trong văn bia Tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Nguyên khí là khí lực gốc; nghĩa là người tài đức quyết định sức sống của đất nước. Câu rất trang trọng, hợp lễ trao học bổng, bài nghị luận về nhân tài, lời phát động chương trình đào tạo. Câu mẫu: Hiền tài là nguyên khí quốc gia, và với một doanh nghiệp nhỏ, mỗi kỹ sư giỏi ở lại cũng là nguyên khí của cả xưởng. Viết đúng “nguyên khí”, không phải “nguyên khi” hay “nguyên chí”.
Chiêu hiền đãi sĩ. Chiêu mời người hiền, đối đãi tử tế với kẻ sĩ. Nghĩa bóng hiện nay: chủ động tìm và đãi ngộ người giỏi. Hợp khi nói về chính sách tuyển dụng, chế độ cho chuyên gia. Câu mẫu: Một trường tư nhỏ muốn giữ giáo viên giỏi thì phải chiêu hiền đãi sĩ bằng việc thật: lương rõ ràng, thời khoá biểu ổn định, được góp ý vào chương trình.
Thiên lý mã thường hữu, nhi Bá Nhạc bất thường hữu. Câu trong bài Tạp thuyết của Hàn Dũ: ngựa nghìn dặm thường có, người biết nhìn ngựa như Bá Nhạc thì không thường có. Ý là người tài không hiếm bằng người biết phát hiện người tài. Hợp với lời nhắc dành cho quản lý cấp trung, bài nghị luận lớp trên. Câu mẫu: Thiên lý mã thường hữu, nhi Bá Nhạc bất thường hữu; trong phòng mình có thể đang có người giỏi, chỉ là chưa ai giao cho họ việc đủ khó.
Trâu buộc ghét trâu ăn. Con trâu bị buộc ghét con trâu được thả ăn; nghĩa bóng là thói ghen tị với người được trọng dụng. Câu dùng để cảnh báo, đặt trong phần nói về văn hoá nhóm. Câu mẫu: Một người được thăng chức mà cả phòng xì xào thì đó là trâu buộc ghét trâu ăn, và người quản lý cần nói rõ tiêu chí trước khi tin đồn lan. Không dùng để mỉa một người cụ thể trước đám đông.
Ghép câu với tình huống quản lý thường gặp
Bảng dưới gợi câu hợp nhất cho từng việc người quản lý hay phải nói hoặc viết, kèm câu dẫn ngắn để nối vào bài.
| Tình huống | Câu nên dùng | Câu dẫn gợi ý |
|---|---|---|
| Giới thiệu nhân sự mới nhận vị trí | Chọn mặt gửi vàng; như cá gặp nước | “Ban giám đốc đã cân nhắc kỹ, đúng là chọn mặt gửi vàng…” |
| Giải thích việc điều chuyển người | Dụng nhân như dụng mộc | “Mỗi người một sở trường, như người xưa nói…” |
| Trao quyền cho trưởng nhóm mới | Nghi nhân mạc dụng, dụng nhân mạc nghi | “Đã giao thì tin, đúng tinh thần…” |
| Vinh danh nhân viên thâm niên | Gừng càng già càng cay | “Mười lăm năm đứng máy, chú chứng minh câu…” |
| Phát động chương trình đào tạo, học bổng | Hiền tài là nguyên khí quốc gia; chiêu hiền đãi sĩ | “Câu khắc trên bia đá ở Văn Miếu vẫn còn nguyên giá trị…” |
| Nhắc quản lý cấp trung tìm người giỏi | Thiên lý mã thường hữu… | “Người tài không hiếm, cái hiếm là…” |
| Xử lý xì xào khi có người thăng chức | Trâu buộc ghét trâu ăn (nói khái quát) | “Ở đâu cũng có chuyện…” |
Với bài văn nghị luận, ghép một câu Hán Việt (hiền tài là nguyên khí quốc gia) với một câu thuần Việt (chọn mặt gửi vàng) giúp đoạn văn vừa có trọng lượng vừa gần đời sống.
Trang trọng hay thân mật: những cặp câu thay được cho nhau
Cùng một ý về dùng người, gần như luôn có một câu Hán Việt và một câu thuần Việt đi thành cặp. Chọn bên nào phụ thuộc vào người nghe hơn là vào sở thích người viết. Bài phát biểu trước hội đồng quản trị, văn bản gửi đối tác, bài nghị luận lớp 12 hợp với câu Hán Việt; buổi giao ban của tổ sản xuất, tin nhắn nhóm, lời nói với nhân viên trẻ hợp với câu thuần Việt.
Tri nhân thiện nhậm đi cặp với chọn mặt gửi vàng: câu trước khen người biết giao việc, câu sau nói về chính lựa chọn. Chiêu hiền đãi sĩ đi cặp với cách nói đời thường “trải chiếu hoa đón người giỏi”: câu trước trang trọng, câu sau vui và hơi cường điệu, hợp khi nói chuyện thân mật. Nhân vô thập toàn có bản thuần Việt gần nghĩa là “người ta ai cũng có lúc thế này thế khác”, nhưng câu Hán Việt gọn hơn nên được dùng cả trong lời nói thường ngày.
Một mẹo cho người soạn bài: viết câu Hán Việt ở đoạn mở để đặt tông nghiêm túc, rồi dùng câu thuần Việt ở đoạn kết để kéo không khí lại gần. Làm ngược lại, mở bằng câu dân dã rồi kết bằng câu chữ Hán, bài dễ nghe như đang lên giọng ở cuối.
Câu tự hỏi trước khi đem các câu này vào bài nói
Câu về dùng người dễ bị nghe như người nói tự khen mình biết nhìn người. Trước khi chèn, nên trả lời được mấy câu sau.
- Mình đang nói về một người cụ thể hay về nguyên tắc chung? Nói về một người thì câu khen (như cá gặp nước, gừng càng già càng cay) hợp hơn câu nguyên tắc.
- Người nghe có ai vừa bị điều chuyển không vừa ý không? Nếu có, “dụng nhân như dụng mộc” dễ bị nghe như lời biện hộ; cần nói kèm lý do cụ thể.
- Câu Hán Việt này người nghe có hiểu ngay không? Nếu phải ngập ngừng giải thích dài, đổi sang câu thuần Việt cùng ý.
- Mình có đang dùng “nghi nhân mạc dụng” cho một việc mà chính mình vẫn kiểm tra từng bước không? Nói một đằng làm một nẻo thì câu trích phản tác dụng.
- Câu cảnh báo (trâu buộc ghét trâu ăn) có làm ai trong phòng thấy bị chỉ mặt không? Nếu có, để dành cho buổi nói chuyện riêng.
Một cách tự kiểm đơn giản: đọc câu mẫu của mình cho một đồng nghiệp không liên quan nghe. Nếu họ hỏi lại “ý anh đang nói ai vậy”, câu đã gợi ý quá rõ về một cá nhân.
Câu hỏi thường gặp
Dụng nhân như dụng mộc nghĩa là gì?
Câu nghĩa là dùng người giống như người thợ dùng gỗ: mỗi khúc gỗ có chỗ dùng riêng, thẳng làm cột, cong làm vòm. Ý khuyên người quản lý nhìn sở trường của từng người để đặt đúng vị trí, không đòi ai cũng giỏi mọi việc.
Nghi nhân mạc dụng, dụng nhân mạc nghi có mâu thuẫn với việc kiểm tra công việc không?
Không mâu thuẫn. Câu khuyên đừng nghi ngờ cá nhân sau khi đã giao việc. Kiểm tra theo quy trình chung, áp cho mọi người, là cách vận hành bình thường và không phải dấu hiệu nghi ngờ ai.
Câu hiền tài là nguyên khí quốc gia có từ đâu?
Câu được khắc trong văn bia Tiến sĩ đặt tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám ở Hà Nội. Câu dùng hợp trong lễ trao học bổng, khen thưởng học sinh giỏi, bài văn nghị luận về vai trò của người tài với đất nước.
Thiên lý mã thường hữu nghĩa là gì?
Câu đầy đủ là thiên lý mã thường hữu, nhi Bá Nhạc bất thường hữu: ngựa chạy nghìn dặm thì thường có, còn người biết nhận ra ngựa hay như Bá Nhạc thì hiếm. Ý là người tài không hiếm bằng người biết phát hiện và dùng người tài.
Nên dùng câu nào để giới thiệu một nhân sự mới được bổ nhiệm?
Câu hợp nhất là chọn mặt gửi vàng, vì vừa nói việc lựa chọn kỹ vừa là lời tin tưởng dành cho người được chọn. Nếu người đó chuyển sang đúng sở trường, có thể thêm như cá gặp nước cho không khí nhẹ nhàng hơn.
Câu gừng càng già càng cay có bất lịch sự không?
Câu mang ý khen kinh nghiệm, nhưng có nhắc tuổi. Với nam giới lớn tuổi trong không khí thân mật thì dùng thoải mái; với người không thích nhắc tuổi hoặc trong dịp rất trang trọng, nên đổi sang lời khen trực tiếp về tay nghề.