Câu Hán Việt trúng nhất cho ý kiên trì trong học tập là học quý hữu hằng, việc học quý ở chỗ bền bỉ; mặt trái của nó là nhất bộc thập hàn, phơi nắng một ngày rồi để lạnh mười ngày, tức học bữa đực bữa cái. Đi cùng là bất tích khuể bộ, vô dĩ chí thiên lý và học như nghịch thủy hành chu, bất tiến tắc thoái: không gom từng nửa bước thì không tới đích, ngừng học là tụt lùi.
Bài gom 10 câu, gồm 7 câu Hán Việt và 3 câu thuần Việt, xoay quanh một ý hẹp: kiên trì trong học là học đều, không bỏ dở, không bữa đực bữa cái. Mỗi câu có nghĩa, chỗ nên đặt, câu văn mẫu viết sẵn và chỗ hay trượt tay. Bộ này dành cho bài nghị luận về đức tính kiên trì, lời nhắn cho em nhỏ đang nản môn Toán, vài dòng mở đầu bài phát biểu của lớp trưởng. Những câu kiên trì nói chung như nước chảy đá mòn, tích tiểu thành đại nằm ở nhóm câu về thành công và thất bại.
Ba câu Hán Việt về học bền bỉ
Học quý hữu hằng. Việc học quý ở chỗ có hằng tâm, tức bền bỉ không đổi. Câu lưu truyền, ngắn, trang trọng, rất hợp làm câu chủ đề cho đoạn văn nghị luận hoặc câu mở bài phát biểu đầu học kỳ. Câu mẫu: Học quý hữu hằng, ba mươi phút đọc mỗi tối suốt một năm có giá trị hơn ba ngày đọc liền trước kỳ thi. Chữ hằng ở đây là bền lâu, không thay đổi; khi giải nghĩa nên nói rõ để người đọc không lẫn với hằng ngày.
Tích thổ thành sơn. Nghĩa đen là đắp đất thành núi. Câu có trong thiên Khuyến học của Tuân Tử, đi cùng vế tích thủy thành uyên, gom nước thành vực sâu. Nghĩa bóng: kiến thức được đắp lên từ những buổi học nhỏ. Hợp phần thân bài cần một hình tượng. Câu mẫu: Kiến thức không đến trong một đêm ôn thi; nó được đắp lên như người xưa nói tích thổ thành sơn, mỗi buổi học là một nắm đất. Sắc thái trang trọng, không hợp tin nhắn thân mật.
Bất tích khuể bộ, vô dĩ chí thiên lý. Không gom từng nửa bước thì không đi tới nghìn dặm; khuể bộ là nửa bước chân. Cũng trong thiên Khuyến học. Nghĩa bóng: không chịu làm phần nhỏ thì đừng mong tới đích xa. Hợp bài phát biểu đầu năm học hoặc phần kết bài văn. Câu mẫu: Mục tiêu đỗ trường chuyên nghe thì xa, nhưng bất tích khuể bộ, vô dĩ chí thiên lý, mỗi bài tập làm xong hôm nay là nửa bước của con đường ấy. Lỗi hay gặp: chép sai thành khê bộ hoặc quế bộ, nên soát chính tả trước khi nộp.
Hai câu cho ý ngừng học là tụt lùi, bỏ dở là mất
Học như nghịch thủy hành chu, bất tiến tắc thoái. Việc học như chèo thuyền ngược dòng, không tiến thì lùi. Nghĩa bóng: kiến thức không đứng yên chờ mình, ngưng rèn là quên, là bị người khác vượt. Câu lưu truyền này rất hợp đoạn phản đề, khi bạn muốn bác ý kiến học đủ rồi thì nghỉ. Câu mẫu: Có bạn nghĩ hè là lúc gác hết sách vở, nhưng học như nghịch thủy hành chu, ba tháng không chạm vào tiếng Anh là tháng Chín phải bắt đầu lại từ nửa chừng. Sắc thái hơi răn đe; nói với em nhỏ thì kèm một lời động viên phía sau.
Bán đồ nhi phế. Nửa đường bỏ dở. Câu có trong sách Trung dung, dùng để chê sự bỏ cuộc giữa chừng. Hợp đoạn văn nói về những dự định học tập đầu năm rồi bỏ: học đàn, học ngoại ngữ, tập viết nhật ký. Câu mẫu: Đăng ký khoá tiếng Nhật rất hào hứng rồi bán đồ nhi phế sau ba tuần, nhiều bạn trong chúng ta đã từng như vậy. Câu chê, dùng với chủ ngữ chung hoặc tự nhận thì nhẹ; gắn vào tên một người thì thành trách móc.
Hai câu chê kiểu học thất thường
Nhất bộc thập hàn. Phơi nắng một ngày, để lạnh mười ngày. Câu rút từ sách Mạnh Tử, nói rằng cây dễ mọc đến đâu mà phơi nắng một ngày rồi để lạnh mười ngày thì cũng chẳng sống được. Nghĩa bóng: học thất thường, hứng lên thì học, chán thì bỏ. Đây là câu Hán Việt ít người dùng nên rất đắt cho phần phản đề. Câu mẫu: Học nhất bộc thập hàn, tuần này làm hai mươi bài, tuần sau không động đến sách, thì kiến thức chẳng khác cái cây bị bỏ lạnh. Phải giải nghĩa, người đọc ít biết.
Bữa đực bữa cái. Câu thuần Việt, tả việc làm không đều, hôm có hôm không. Tương đương nhất bộc thập hàn nhưng giọng dân dã, hợp lời nhắc trong gia đình, lời phê, đoạn văn kể chuyện. Câu mẫu: Con tập đàn bữa đực bữa cái nên sau nửa năm vẫn chưa đánh trọn một bài. Không hợp bài phát biểu trang trọng; ở đó dùng nhất bộc thập hàn.
Ba câu cho người học chậm và người cả thèm chóng chán
Cần năng bổ chuyết. Siêng năng bù cho vụng về. Câu dành cho người tự thấy mình không nhanh bằng bạn, và là câu dịu nhất để khuyên ai đó đang mặc cảm. Câu mẫu: Em tiếp thu Hình học chậm hơn các bạn, nhưng cần năng bổ chuyết, mỗi tối làm thêm hai bài là khoảng cách thu hẹp dần. Đừng dùng câu này nói về người khác trước mặt họ, vì chữ chuyết, tức vụng, dễ thành lời chê. Câu hay bị nhớ nhầm thành cần năng bổ khuyết; bổ khuyết là bù chỗ thiếu, nghe cũng xuôi nên càng khó phát hiện.
Cần cù bù thông minh. Câu cửa miệng trong nhiều gia đình, tương đương thuần Việt của câu trên. Hợp lời khuyên trực tiếp, tin nhắn, lời phê. Câu mẫu: Con đừng buồn vì bạn cùng bàn làm nhanh hơn, cần cù bù thông minh, quan trọng là con hiểu bài đến đâu. Sắc thái hơi ngầm ý người nghe chưa thông minh, nên với người lớn hoặc trong bài phát biểu, chọn cần năng bổ chuyết sẽ khéo hơn.
Cả thèm chóng chán. Ham nhiều thứ cùng lúc rồi nhanh chán. Câu thuần Việt rất trúng kiểu người học đăng ký đủ khoá rồi bỏ dở. Hợp lời khuyên học sinh đầu năm, bài văn kể chuyện bản thân. Câu mẫu: Đầu năm em đăng ký ba câu lạc bộ, cả thèm chóng chán, đến tháng Mười chỉ còn đi một. Câu tả tính, dùng tự nhận thì duyên, nói người khác thì nặng.
Chọn câu theo chỗ đặt và giọng
Cùng một ý kiên trì nhưng mỗi chỗ cần một giọng. Bảng dưới gợi ý câu hợp nhất cho từng tình huống hay gặp, xếp từ trang trọng đến thân mật.
| Tình huống | Câu nên chọn | Vì sao |
|---|---|---|
| Câu chủ đề đoạn nghị luận về kiên trì | Học quý hữu hằng | Ngắn, nói thẳng luận điểm |
| Mở bài hoặc kết bài văn | Bất tích khuể bộ, vô dĩ chí thiên lý | Câu dài, có nhịp, tạo cảm giác trang trọng |
| Đoạn phản đề, bác ý học đủ thì nghỉ | Học như nghịch thủy hành chu, bất tiến tắc thoái | Có sẵn thế đối tiến và lùi |
| Đoạn phê kiểu học thất thường | Nhất bộc thập hàn hoặc bán đồ nhi phế | Ít người dùng, gây ấn tượng |
| Lời phê, lời động viên học sinh chậm | Cần năng bổ chuyết | Khen sự chăm chỉ mà không chê năng lực |
| Lời nhắc trong nhà | Bữa đực bữa cái; cả thèm chóng chán | Giọng gần gũi, ai cũng hiểu |
Một bài văn khoảng sáu trăm chữ chỉ nên dùng hai, tối đa ba câu trong bảng. Dùng nhiều hơn, người chấm sẽ thấy bạn đang xếp câu trích thay vì lập luận. Cách an toàn: một câu Hán Việt ở mở bài hoặc kết bài, một câu thuần Việt trong thân bài để lời văn mềm lại.
Cách chèn câu trích vào bài nghị luận lớp 9
Giả định bạn viết bài nghị luận lớp 9 với đề suy nghĩ về đức tính kiên trì trong học tập. Câu trích chỉ có giá trị khi nó làm việc cho lập luận. Trình tự sau giúp câu trích không bị lơ lửng giữa đoạn.
- Viết ý của mình trước bằng lời thường, ví dụ: thành tích học tập là kết quả của những buổi học nhỏ lặp lại đều đặn.
- Chọn câu trích nói đúng ý vừa viết, không rộng hơn. Ý về đều đặn thì chọn học quý hữu hằng, ý về bỏ dở thì chọn bán đồ nhi phế.
- Dẫn câu bằng một cụm nối nhẹ như ông cha ta có câu, người xưa vẫn nói. Không cần ghi tên tác giả nếu bạn không chắc.
- Giải nghĩa câu Hán Việt ngay sau đó trong nửa câu, vì người đọc chưa chắc hiểu khuể bộ hay nhất bộc thập hàn là gì.
- Nối về ví dụ cụ thể của chính bạn hoặc của một bạn học: số trang đọc mỗi ngày, số đề luyện mỗi tuần.
- Đọc lại cả đoạn rồi thử bỏ câu trích đi. Nếu đoạn văn vẫn nguyên ý và không nghèo đi, câu trích đó thừa, nên đổi chỗ hoặc bỏ.
Đoạn mẫu hoàn chỉnh: Không ai giỏi tiếng Anh sau một tuần học dồn. Người xưa nói học quý hữu hằng, việc học quý ở chỗ bền bỉ. Bạn Minh lớp em mỗi ngày nghe mười phút tin tức tiếng Anh, sau hai năm đã tự tin thuyết trình trước lớp, trong khi những bạn học nhất bộc thập hàn vẫn loay hoay ở chỗ cũ.
Những chỗ người viết hay trượt tay
Dùng câu bền bỉ cho chuyện học dồn. Có bài viết em đã học quý hữu hằng bằng cách thức trắng ba đêm trước kỳ thi. Như vậy là ngược nghĩa: câu này đề cao sự đều đặn, không phải sự dồn ép.
Dồn ba câu cùng ý vào một đoạn. Nhất bộc thập hàn, bữa đực bữa cái, cả thèm chóng chán nói gần cùng một điều; đặt liền nhau chỉ làm đoạn văn dài thêm mà không thêm ý.
Quên rằng câu Hán Việt cần giải nghĩa. Người chấm và người nghe phát biểu không phải ai cũng hiểu nghịch thủy hành chu hay bán đồ nhi phế. Nửa câu giải nghĩa đi kèm giúp câu trích không thành chỗ đánh đố.
Chọn câu vì nghe kêu chứ không vì hợp ý. Trước khi chèn, tự hỏi: ý của đoạn này là đều đặn, là không được dừng hay là không được bỏ dở? Mỗi ý có một câu hợp nhất trong bộ trên.
Câu hỏi thường gặp
Câu Hán Việt nào về kiên trì học tập hợp nhất để mở bài văn nghị luận?
Bất tích khuể bộ, vô dĩ chí thiên lý là lựa chọn tốt vì câu có nhịp, có hình ảnh con đường nghìn dặm và dễ nối sang ý chính. Nếu cần câu ngắn làm câu chủ đề, dùng học quý hữu hằng. Nhớ giải nghĩa ngay sau khi trích.
Nhất bộc thập hàn nghĩa là gì?
Nhất bộc thập hàn nghĩa là phơi nắng một ngày, để lạnh mười ngày, rút từ sách Mạnh Tử. Câu chỉ kiểu làm việc thất thường, hôm có hôm không, tương đương câu thuần Việt bữa đực bữa cái, rất hợp đoạn phản đề về thói học không đều.
Học quý hữu hằng và học như nghịch thủy hành chu khác nhau thế nào?
Học quý hữu hằng khẳng định giá trị của sự bền bỉ, giọng tích cực. Học như nghịch thủy hành chu cảnh báo ngừng học là tụt lùi, giọng răn đe. Câu đầu hợp luận điểm chính, câu sau hợp đoạn phản đề.
Một bài văn nên dùng bao nhiêu câu trích về kiên trì?
Bài khoảng sáu trăm chữ nên dùng hai đến ba câu, mỗi câu ở một phần khác nhau: mở bài, thân bài, kết bài. Nhiều hơn thế, câu trích sẽ lấn lập luận và bài đọc như một danh sách thành ngữ.
Câu nào dùng để động viên em nhỏ học chậm mà không làm em tự ái?
Cần năng bổ chuyết là câu nhẹ nhàng nhất, khen sự chăm chỉ mà không nói gì về năng lực. Tránh nói thẳng cần cù bù thông minh với em, vì em dễ hiểu là mình bị chê kém thông minh, dù người nói không có ý đó.