BatBien.comBất Biến
Câu hay về học tập và rèn luyện

Câu Hán Việt về ôn tập và cách học: 10 câu từ ôn cố tri tân đến tận tín thư

Ôn cố tri tân, học nhi bất tư tắc võng, cử nhất phản tam và 7 câu khác về cách ôn, cách nghĩ khi học, xếp theo đúng vấn đề học sinh hay gặp.

A teenage Vietnamese student seen from behind at a desk at night, a blank notebook and a cup of tea under a warm lamp, high angle, plum and gold tones

Câu Hán Việt về ôn tập dùng nhiều nhất là ôn cố tri tân, ôn cái cũ để biết cái mới; về cách học có suy nghĩ thì đắt nhất là học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi, học mà không nghĩ thì mờ mịt, nghĩ mà không học thì nguy. Hai câu này nói về phương pháp, khác với nhóm câu về chăm chỉ hay kiên trì.

Bài gom 10 câu và xếp theo bốn vấn đề học sinh thật sự gặp: học xong là quên, học thuộc mà không hiểu, muốn học một biết mười, và tin sách tuyệt đối. Mỗi câu có nghĩa, câu văn mẫu tự viết, chỗ hợp dùng và chỗ dễ sai. Cuối bài có bảng gợi ý câu theo môn học và một bảng tự kiểm ngắn trước khi chèn câu trích vào bài.

Khi học xong là quên

Ôn cố tri tân. Câu rút từ Luận ngữ, nguyên văn ôn cố nhi tri tân, khả dĩ vi sư hĩ: ôn cái cũ mà biết thêm cái mới thì có thể làm thầy được. Nghĩa bóng phổ biến hiện nay: ôn lại kiến thức cũ là nền để hiểu điều mới. Hợp văn nghị luận về phương pháp học, lời dặn trước kỳ thi, tên một chuyên mục ôn tập. Câu mẫu: Trước khi học chương hàm số bậc hai, em ôn lại hàm số bậc nhất, đúng tinh thần ôn cố tri tân. Chỗ dễ sai: dùng để chỉ việc hoài niệm quá khứ nói chung, trong khi câu gắn với chuyện học.

Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ. Câu mở đầu sách Luận ngữ: học rồi thường xuyên ôn luyện, chẳng phải vui lắm sao. Chữ tập ở đây là ôn luyện, thực hành lại. Câu này hay vì gắn việc ôn với niềm vui, không phải với nghĩa vụ. Hợp bài phát biểu đầu năm, lời giới thiệu câu lạc bộ học tập. Câu mẫu: Học nhi thời tập chi, bất diệc duyệt hồ, cảm giác tự giải được bài cũ mà tuần trước còn bí là niềm vui rất thật của người học.

Văn ôn võ luyện. Học văn thì phải ôn, học võ thì phải luyện. Câu quen thuộc, nhấn vào sự lặp lại đều đặn. Hợp lời khuyên ngắn, khẩu hiệu nhóm ôn thi. Câu mẫu: Văn ôn võ luyện, mỗi tối nhóm mình dành hai mươi phút giải lại một đề cũ. Không cần giải nghĩa vì câu đã rõ.

Chữ thầy trả thầy. Học xong rồi quên sạch, như trả lại chữ cho thầy. Câu thuần Việt, giọng tự trào hoặc trách nhẹ. Hợp đoạn mở bài nêu thực trạng, lời tự nhận của người học. Câu mẫu: Thi xong học kỳ, nhiều bạn chữ thầy trả thầy, sang năm phải học lại từ đầu những gì vừa mới học. Đây là câu nêu vấn đề, nên đặt trước câu ôn cố tri tân để tạo thế đối.

Học trước quên sau. Tả tình trạng học đến đâu quên đến đó. Câu mộc, hợp lời kể, tin nhắn, ít hợp văn nghị luận. Câu mẫu: Con hay học trước quên sau vì học một lèo trong đêm, chia nhỏ ra mỗi ngày một ít sẽ nhớ lâu hơn.

Khi học thuộc mà không hiểu

Học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi. Câu trong Luận ngữ: học mà không suy nghĩ thì mờ mịt, suy nghĩ mà không học thì nguy hại. Câu có hai vế cân nhau, phê cả hai thái cực: học vẹt và nghĩ suông. Rất hợp văn nghị luận lớp 11, 12 về cách học, phù hợp cả phần mở bài lẫn phần bàn luận. Câu mẫu: Thuộc lòng mười công thức mà không biết khi nào dùng công thức nào là rơi vào cảnh học nhi bất tư tắc võng; ngược lại, ngồi nghĩ cách giải mà không chịu học định nghĩa là tư nhi bất học tắc đãi. Đừng chỉ trích vế đầu rồi bỏ vế sau, câu sẽ mất cái hay của sự cân bằng.

Thư độc bách biến, kỳ nghĩa tự hiện. Sách đọc trăm lần, nghĩa tự hiện ra. Câu lưu truyền khuyên đọc kỹ, đọc nhiều lần thay vì đọc lướt. Hợp lời khuyên học Văn, học thuộc bài thơ, đọc tài liệu khó. Câu mẫu: Bài thơ lần đầu đọc thấy khó hiểu, nhưng thư độc bách biến, kỳ nghĩa tự hiện, đến lần thứ năm em đã nhận ra mạch cảm xúc của tác giả. Chỗ dễ sai: hiểu là cứ đọc là hiểu, không cần suy nghĩ. Đọc nhiều lần phải đi với suy nghĩ, nên câu này đặt cạnh câu học nhi bất tư rất hợp.

Khi muốn học một biết mười

Văn nhất tri thập. Nghe một biết mười. Trong Luận ngữ, đây là lời khen dành cho người học trò sáng dạ nhất. Câu dùng để khen, hợp lời phê, lời khen học trò, đoạn văn tả một bạn giỏi. Câu mẫu: Cô chỉ gợi một ý, bạn ấy đã văn nhất tri thập, tự triển khai thành ba cách giải. Không tự nhận về mình.

Cử nhất phản tam. Nêu một góc thì tự suy ra ba góc còn lại. Cũng từ Luận ngữ, câu nhấn vào khả năng suy luận từ một ví dụ ra nhiều trường hợp. Khác văn nhất tri thập ở chỗ đây là yêu cầu đặt ra cho người học hơn là lời khen. Hợp văn nghị luận về học chủ động, lời giáo viên dặn học sinh. Câu mẫu: Giải xong một bài toán chuyển động, em thử đổi dữ kiện để tự đặt thêm hai bài mới, tập thói quen cử nhất phản tam.

Khi tin sách tuyệt đối

Tận tín thư bất như vô thư. Tin hết vào sách thì chẳng bằng không có sách. Câu trong sách Mạnh Tử, khuyên đọc có phê phán, đối chiếu, không coi mọi điều viết ra là đúng. Đây là câu ít người dùng mà rất đắt cho bài nghị luận về tư duy phản biện, về đọc thông tin trên mạng. Câu mẫu: Một bài viết lan truyền trên mạng chưa chắc đã đúng, tận tín thư bất như vô thư, kiểm lại ở ít nhất hai nguồn là thói quen người đọc thông minh cần có.

Ghi chú về sắc thái. Câu này không khuyên coi thường sách. Nếu dùng trong bài nói về văn hoá đọc mà không giải thích, người chấm có thể hiểu bạn đang bác bỏ việc đọc. Hãy nối ngay một vế khẳng định giá trị của sách, rồi mới nói đến chuyện đọc có chọn lọc và có suy xét. Dùng tốt nhất ở phần mở rộng, phản biện của bài nghị luận.

Gợi ý câu theo môn học

Học sinh hay hỏi môn nào hợp câu nào. Bảng dưới không phải luật, chỉ là gợi ý xuất phát từ tính chất của từng môn để câu trích đi cùng ví dụ thật.

MônCâu hợpVí dụ đi kèm
Toán, Vật lýCử nhất phản tam; học nhi bất tư tắc võngTự đổi dữ kiện để tạo bài mới
Ngữ vănThư độc bách biến, kỳ nghĩa tự hiệnĐọc lại bài thơ nhiều lần, mỗi lần tìm một tầng nghĩa
Lịch sử, Địa lýÔn cố tri tânNối sự kiện cũ với sự kiện mới học
Ngoại ngữVăn ôn võ luyện; học trước quên sauÔn từ vựng theo lịch lặp lại
Kỹ năng đọc tin, viết luậnTận tín thư bất như vô thưĐối chiếu nhiều nguồn trước khi trích dẫn
Mọi môn trước kỳ thiHọc nhi thời tập chi; chữ thầy trả thầySo học dồn với học đều

Một bài văn về phương pháp học sẽ thuyết phục hơn nếu ví dụ đến từ môn bạn học thật, kèm một con số: số lần ôn, số đề tự đặt, số nguồn đã đối chiếu.

Bảng tự kiểm trước khi chèn câu trích

Đọc lại đoạn văn có câu trích và trả lời ba cột dưới. Chỉ cần một ô trả lời không, hãy sửa đoạn văn trước khi nộp.

Câu hỏiNếu trả lời khôngCách sửa
Câu trích có đúng vấn đề đoạn văn đang bàn không?Câu lạc đề dù nghe hayDò lại bốn nhóm vấn đề ở trên và đổi câu
Câu Hán Việt đã được giải nghĩa chưa?Người đọc bỏ qua câu tríchThêm nửa câu giải nghĩa ngay sau
Có ví dụ thật đi kèm chưa?Câu trích thành trang tríThêm một việc cụ thể của bạn hoặc bạn học
Câu hai vế có bị cắt mất vế nào không?Mất ý cân bằngTrích đủ hoặc diễn giải vế còn lại
Đoạn có quá một câu trích không?Đoạn văn nặng, loãng ýGiữ câu hợp nhất, bỏ câu còn lại

Năm câu hỏi này mất chưa đến một phút, nhưng giúp bạn tránh hầu hết các lỗi khiến câu trích bị trừ điểm hoặc bị coi là chép mẫu.

Biến ôn cố tri tân thành lịch ôn cụ thể

Câu trích hay nhất khi bạn làm theo nó thật, và bài văn kể được việc làm đó. Dưới đây là một cách ôn bám sát tinh thần ôn cố tri tân và học nhi thời tập chi, áp dụng được cho học sinh trung học cơ sở lẫn trung học phổ thông.

  1. Cuối mỗi buổi học, dành năm phút viết lại ba ý chính của bài bằng lời của mình, không nhìn vở.
  2. Sau một ngày, đọc lại ba ý đó và tự trả lời một câu hỏi về bài; câu nào không trả lời được thì đánh dấu.
  3. Sau một tuần, làm lại một bài tập cũ của chương, không xem lời giải. Đây là lúc chữ thầy trả thầy lộ ra rõ nhất, và cũng là lúc sửa dễ nhất.
  4. Trước khi học bài mới, lướt lại phần đã đánh dấu của bài liền trước. Đây chính là ôn cố để tri tân.
  5. Cuối tháng, tự đặt một bài mới bằng cách đổi dữ kiện của bài cũ, tập thói quen cử nhất phản tam.

Đưa lịch này vào bài nghị luận như một ví dụ của chính bạn sẽ thuyết phục hơn mọi câu trích. Người chấm thấy bạn không chỉ biết câu mà đã sống theo câu, và đó là phần làm bài văn khác bài mẫu.

Câu hỏi thường gặp

Ôn cố tri tân nghĩa là gì?

Ôn cố tri tân nghĩa là ôn lại cái cũ để biết thêm cái mới. Câu rút từ Luận ngữ, nguyên văn còn vế có thể làm thầy được. Ngày nay câu dùng để nói ôn lại kiến thức cũ là nền cho việc học kiến thức mới.

Học nhi bất tư tắc võng nên trích đủ hai vế không?

Nên trích đủ hai vế học nhi bất tư tắc võng, tư nhi bất học tắc đãi, vì cái hay của câu là phê cả học vẹt lẫn nghĩ suông. Nếu chỉ trích vế đầu, hãy diễn giải vế sau để giữ sự cân bằng.

Văn nhất tri thập và cử nhất phản tam khác nhau thế nào?

Văn nhất tri thập là lời khen người nghe một biết mười, dùng để khen người khác. Cử nhất phản tam là yêu cầu đặt ra cho người học, từ một góc tự suy ra ba góc, dùng để khuyên hoặc tự đặt mục tiêu cho mình.

Có nên dùng tận tín thư bất như vô thư trong bài văn về văn hoá đọc không?

Dùng được nếu đặt ở phần mở rộng và có giải thích rằng câu khuyên đọc có suy xét chứ không phủ nhận sách. Nếu đặt ngay mở bài mà không giải thích, người chấm dễ hiểu là bạn đang coi nhẹ việc đọc.

Chữ thầy trả thầy có phải câu chê không?

Đây là câu tả tình trạng học xong quên hết, giọng tự trào hoặc trách nhẹ. Dùng để nêu thực trạng ở mở bài hoặc tự nhận về mình thì ổn, dùng để nói về một bạn cụ thể thì thành chê.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138