Hai câu nền của chủ đề học thầy học bạn là không thầy đố mày làm nên và học thầy không tày học bạn; muốn trang trọng hơn thì dùng tam nhân hành, tất hữu ngã sư, nghĩa là ba người cùng đi ắt có người là thầy mình. Hai câu đầu thường bị đặt đối nhau như thể mâu thuẫn, nhưng thật ra chúng bổ sung cho nhau, và hiểu điều này là có ngay một ý hay cho bài nghị luận.
Bài gom 10 câu theo bốn nhóm: vai trò người thầy, học từ bạn và từ mọi người, môi trường bạn bè, dạy và học cùng lớn. Mỗi câu có nghĩa, câu mẫu tự viết, chỗ hợp dùng. Cuối bài là bảng chọn câu cho ngày 20 tháng 11, lễ khai giảng, buổi chia tay lớp. Đây là câu để chèn, không phải bài phát biểu hay thư tri ân viết sẵn.
Câu về vai trò người thầy
Không thầy đố mày làm nên. Câu thuần Việt khẳng định không có người dạy thì khó thành tài. Hợp mở đầu bài văn về người thầy, câu mở lời tri ân ngày 20 tháng 11. Câu mẫu: Không thầy đố mày làm nên, nên trước mỗi bước tiến của em đều có bóng dáng một người thầy đã kiên nhẫn chỉ bảo. Giọng câu gốc hơi suồng sã với chữ mày, nên trong bài phát biểu trang trọng hãy dẫn bằng cụm ông cha ta dạy.
Nhất tự vi sư, bán tự vi sư. Dạy một chữ cũng là thầy, dạy nửa chữ cũng là thầy. Câu lưu truyền đề cao lòng biết ơn với bất kỳ ai đã dạy mình, dù ít. Hợp thiệp cảm ơn gia sư, huấn luyện viên, người hướng dẫn thực tập. Câu mẫu: Anh chỉ hướng dẫn em hai tuần thực tập, nhưng nhất tự vi sư, bán tự vi sư, em vẫn gọi anh là thầy.
Tôn sư trọng đạo. Tôn kính thầy, coi trọng đạo lý thầy dạy. Đây là cụm quen ở lễ khai giảng và ngày nhà giáo, giọng trang trọng. Câu mẫu: Truyền thống tôn sư trọng đạo không nằm ở bó hoa ngày 20 tháng 11 mà ở sự chú tâm của chúng ta trong từng giờ học. Vì quá quen nên dễ thành sáo; đi kèm một việc cụ thể thì câu mới có sức.
Muốn sang thì bắc cầu kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy. Ca dao nói muốn con giỏi chữ thì cha mẹ phải quý trọng thầy. Hợp bài phát biểu của đại diện phụ huynh, lời nhắn trong nhóm lớp. Câu mẫu: Phụ huynh lớp mình vẫn nhắc nhau câu muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy, nên trước khi góp ý với cô, chúng ta lắng nghe cô trước. Câu này nói với cha mẹ, không hợp để học sinh tự viết.
Câu về học từ bạn và từ mọi người
Học thầy không tày học bạn. Tày là bằng; học thầy không bằng học bạn. Câu không hạ thấp thầy mà nói bạn bè ở gần, gặp nhiều, học lẫn nhau được những điều thầy không có thời gian chỉ. Câu mẫu: Nhiều mẹo giải nhanh môn Hoá em học được từ bạn cùng bàn, học thầy không tày học bạn là vậy. Chỗ dễ sai: viết thành không tầy hoặc không thầy.
Tam nhân hành, tất hữu ngã sư. Ba người cùng đi ắt có người là thầy mình. Câu trong Luận ngữ, vế sau dạy chọn điều tốt mà theo, thấy điều chưa tốt thì tự sửa. Hợp văn nghị luận về tinh thần học hỏi mọi người, bài phát biểu ở môi trường làm việc. Câu mẫu: Tam nhân hành, tất hữu ngã sư, ngay cả bạn học kém hơn em ở môn Toán lại vẽ đẹp và kiên nhẫn hơn em nhiều. Câu trang trọng hơn học thầy không tày học bạn, nên hợp bài nghị luận lớp lớn và lời phát biểu ở nơi làm việc; với lưu bút hay lời nói giữa bạn bè, dùng câu thuần Việt sẽ gần hơn.
Câu về môi trường bạn bè
Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng. Ở gần người xấu dễ nhiễm cái xấu, gần người tốt thì được soi sáng. Câu thuần Việt, cặp Hán Việt tương ứng là cận chu giả xích, cận mặc giả hắc: gần son thì đỏ, gần mực thì đen. Hợp văn nghị luận về chọn bạn, lời dặn con khi chuyển trường. Câu mẫu: Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng, vào cấp ba con nên tìm nhóm bạn cùng chí hướng học tập.
Chỗ cần cân nhắc. Câu này dễ bị lạm dụng để quy trách nhiệm cho bạn bè, kiểu con hư là do chơi với bạn xấu. Trong bài nghị luận, nên thêm ý phản biện: người có bản lĩnh vẫn giữ được mình, và mỗi người cũng có thể là ngọn đèn cho bạn. Như vậy câu trích không còn một chiều, bài văn được điểm lập luận cao hơn. Đừng dùng câu để nói về một người bạn cụ thể trước mặt người khác.
Câu về dạy và học cùng lớn
Giáo học tương trưởng. Dạy và học giúp nhau cùng tiến. Câu trong sách Lễ ký, ý là người dạy cũng học được khi dạy. Hợp bài phát biểu của giáo viên, đôi bạn cùng tiến. Câu mẫu: Giảng lại bài cho bạn, em mới phát hiện mình chưa hiểu chỗ nào; giáo học tương trưởng không chỉ đúng với thầy cô.
Thanh xuất ư lam. Màu xanh lấy từ cây chàm mà xanh hơn chàm, nghĩa là trò giỏi hơn thầy. Câu trích từ thiên Khuyến học của Tuân Tử. Hợp lời thầy chúc học trò, lời khen học trò cũ thành đạt. Câu mẫu: Thầy mong lứa học trò này thanh xuất ư lam, đi xa hơn những gì thầy từng đi. Học trò tự nói về mình là thất lễ, nên chỉ thầy dùng hoặc người ngoài khen.
Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân. Mười năm trồng cây, trăm năm trồng người. Câu lưu truyền nói việc giáo dục cần thời gian dài và công phu. Hợp mở đầu bài phát biểu khai giảng, tổng kết năm học, ngày nhà giáo. Câu mẫu: Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân, mỗi buổi lên lớp của thầy cô là một lần vun gốc cho những mùa sau. Câu nói về sự nghiệp giáo dục, không hợp lời cảm ơn riêng một người thầy.
Chọn câu cho từng dịp ở trường
Mỗi dịp có không khí riêng. Bảng dưới gợi ý câu hợp nhất và câu nên tránh, để bạn khỏi dùng thanh xuất ư lam trong thư học sinh gửi thầy, hay dùng gần mực thì đen trong lễ chia tay.
| Dịp | Câu hợp | Nên tránh |
|---|---|---|
| Lời tri ân ngày 20 tháng 11 của học sinh | Không thầy đố mày làm nên; nhất tự vi sư, bán tự vi sư | Thanh xuất ư lam, vì học trò tự nói là thất lễ |
| Phát biểu khai giảng của thầy hiệu trưởng | Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân; tôn sư trọng đạo | Học thầy không tày học bạn, dễ bị hiểu lệch |
| Phát biểu đại diện phụ huynh | Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy | Câu có chữ mày, nghe suồng sã |
| Thiệp cảm ơn gia sư, người hướng dẫn | Nhất tự vi sư, bán tự vi sư | Câu về sự nghiệp giáo dục, quá lớn so với dịp |
| Lưu bút, buổi chia tay lớp | Học thầy không tày học bạn; tam nhân hành, tất hữu ngã sư | Gần mực thì đen, dễ thành ám chỉ |
| Lời thầy chúc học trò tốt nghiệp | Thanh xuất ư lam | Câu răn dạy nặng nề |
Với lưu bút, cách khéo là gắn câu trích vào một kỷ niệm riêng: bạn đã chỉ cho mình điều gì, ở đâu, lúc nào. Câu trích kèm kỷ niệm thì đọc mười năm sau vẫn thấy ấm.
Viết về người thầy mà câu trích không thành sáo
Đề văn viết về thầy cô hầu như năm nào cũng có, và câu không thầy đố mày làm nên xuất hiện trong phần lớn bài làm. Muốn câu trích quen vẫn có sức, làm theo các bước sau:
- Bắt đầu bằng một khoảnh khắc riêng: lời phê, một lần thầy ở lại muộn, một câu thầy nói khiến bạn nhớ mãi. Khoảnh khắc đặt trước, câu trích đặt sau.
- Chọn câu đúng quan hệ: thầy dạy chữ thì không thầy đố mày làm nên; người chỉ dẫn ngắn ngày thì nhất tự vi sư; thầy cũng học từ trò thì giáo học tương trưởng.
- Đừng giải nghĩa câu thuần Việt ai cũng hiểu; dành chỗ đó cho cảm nhận của bạn về câu ấy.
- Nếu dùng tôn sư trọng đạo, nói tiếp một việc bạn làm để thể hiện điều đó, như chú tâm trong giờ học hay giữ liên lạc với thầy cũ.
- Đọc lại và đếm câu trích. Bài viết về thầy chỉ cần một câu là đủ; nhiều hơn thì giọng văn chuyển sang liệt kê, cảm xúc bị loãng.
Mẫu ngắn: Năm lớp sáu, cô giữ em lại sau giờ học chỉ để sửa lại một chữ viết sai. Lớn lên em mới hiểu câu không thầy đố mày làm nên không nói về những bài giảng lớn, mà về những lần sửa nhỏ như thế.
Chỗ hay sai khi trích câu về thầy trò
Đặt hai câu học thầy, học bạn đối nhau như hai phe. Nhiều bài viết hỏi nên học thầy hay học bạn rồi chọn một bên. Cách đặt vấn đề này làm bài nghèo đi; hướng tốt hơn là chỉ ra mỗi bên dạy mình điều gì.
Gán tên tác giả cho câu lưu truyền. Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân hay bị gắn tên người này người kia. Ghi người xưa có câu là đủ và an toàn.
Dùng câu về chọn bạn để trách bạn. Gần mực thì đen trong lưu bút hay bài đăng đều có thể bị hiểu là ám chỉ ai đó trong lớp.
Viết sai chữ. Không tày viết thành không tầy, thanh xuất ư lam viết thành thanh xuất ư làm. Hai lỗi này hay gặp vì chép theo trí nhớ; tra lại trước khi nộp hoặc đọc trước đám đông. Với câu Hán Việt, đọc to một lần: chữ nào đọc lên thấy lạ tai thì đó thường là chỗ chép sai.
Câu hỏi thường gặp
Không thầy đố mày làm nên và học thầy không tày học bạn có mâu thuẫn không?
Không mâu thuẫn. Câu đầu nói vai trò dẫn đường của người thầy, câu sau nói bạn bè ở gần nên học lẫn nhau được nhiều điều thầy không có thời gian chỉ. Bài nghị luận thường được điểm cao khi chỉ ra hai câu bổ sung cho nhau.
Học thầy không tày học bạn, chữ tày nghĩa là gì?
Tày là bằng, sánh bằng. Câu nghĩa là học thầy không bằng học bạn, hiểu theo ý bạn bè gần gũi nên học được nhiều. Chữ này hay bị viết sai thành tầy hoặc thầy, nên soát kỹ khi chép vào bài.
Câu Hán Việt nào hợp cho bài phát biểu ngày nhà giáo?
Thập niên thụ mộc, bách niên thụ nhân hợp khi người phát biểu nói về sự nghiệp giáo dục. Nếu là học sinh phát biểu tri ân, nhất tự vi sư, bán tự vi sư hoặc tôn sư trọng đạo kèm một việc cụ thể sẽ gần gũi hơn.
Học sinh có nên viết thanh xuất ư lam trong thư gửi thầy không?
Không nên. Thanh xuất ư lam nghĩa là trò giỏi hơn thầy, học trò tự viết dễ thành thất lễ dù không có ý đó. Câu này để thầy chúc học trò, hoặc để người ngoài khen một người học trò đã thành đạt.
Tam nhân hành tất hữu ngã sư nên giải nghĩa thế nào trong bài văn?
Có thể viết: ba người cùng đi, ắt có một người là thầy của mình, nghĩa là ở đâu cũng có điều để học. Nên thêm ý chọn điều tốt mà theo, thấy điều chưa tốt thì tự sửa để câu trích trọn ý hơn.
Gần mực thì đen gần đèn thì rạng có câu Hán Việt tương ứng không?
Có, đó là cận chu giả xích, cận mặc giả hắc, nghĩa là gần son thì đỏ, gần mực thì đen. Câu thuần Việt hợp lời dặn con và văn học sinh, còn câu Hán Việt hợp bài viết cần giọng trang trọng hơn.