Câu Hán Việt sát nhất với khiêm tốn trong học tập là học nhiên hậu tri bất túc: có học rồi mới biết mình còn thiếu; đi cùng là các câu thuần Việt chỉ đúng những kiểu thiếu khiêm tốn của người học: thầy bói xem voi, biết một mà không biết hai, dốt hay nói chữ, chưa học bò đã lo học chạy. Đây là khiêm tốn của người đang học, khác với khiêm tốn khi đã thành công hay trong ứng xử nói chung.
Bài gom 9 câu theo ba nhóm: câu nhắc mình còn thiếu, câu chỉ ra kiểu hiểu biết phiến diện hay vội vàng, và câu cho người giỏi mà không khoe. Mỗi câu có nghĩa, câu văn mẫu và ghi chú khen hay chê, nặng hay nhẹ. Hai mục cuối hướng dẫn biến câu chê thành câu tự nhắc, và cách khiêm tốn khi thuyết trình trước lớp mà không nghe giả tạo. Những câu như mãn chiêu tổn, khiêm thụ ích hay nhân ngoại hữu nhân nằm ở nhóm câu về thành công và về ứng xử.
Chín câu trong một bảng nhìn nhanh
Trước khi đi vào từng câu, bảng dưới cho bạn thấy ngay câu nào khen, câu nào chê, câu nào chỉ là lời tự nhắc. Đây là điều quyết định câu được đặt ở đâu, quan trọng hơn cả nghĩa đen.
| Câu | Nghĩa ngắn | Loại | Độ nặng |
|---|---|---|---|
| Học nhiên hậu tri bất túc | Học rồi mới biết mình còn thiếu | Tự nhắc | Nhẹ |
| Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe | Chưa biết thì lắng nghe | Khuyên | Nhẹ |
| Thầy bói xem voi | Biết một phần mà tưởng biết toàn bộ | Chê, tự trào | Vừa |
| Biết một mà không biết hai | Hiểu nông, chỉ thấy một mặt | Chê | Vừa |
| Chưa học bò đã lo học chạy | Chưa vững cơ bản đã muốn làm khó | Khuyên, chê nhẹ | Nhẹ |
| Dốt hay nói chữ | Kém hiểu biết mà thích dùng chữ khó | Chê | Nặng |
| Múa rìu qua mắt thợ | Khoe tài trước người giỏi hơn | Chê, tự trào | Vừa |
| Dương dương tự đắc | Vẻ vênh vang, tự cho là hơn người | Tả, chê | Vừa |
| Thực chí danh quy | Có thực lực thì tiếng tốt tự đến | Khen, khuyên | Nhẹ |
Luật nhỏ cần nhớ: câu chê chỉ an toàn khi nói về một kiểu người chung chung, hoặc khi tự nói về chính mình theo lối tự trào. Đặt câu chê cạnh tên một bạn cụ thể, dù trong bài văn, là thành công kích.
Câu nhắc mình còn thiếu
Học nhiên hậu tri bất túc. Học rồi mới biết chỗ chưa đủ của mình. Câu trong thiên Học ký của sách Lễ ký, vế sau là dạy rồi mới biết chỗ khó. Nghĩa bóng: người càng học càng thấy mình còn thiếu, chính vì thế mới khiêm tốn. Hợp đoạn văn nghị luận về khiêm tốn trong học tập, phần kết bài thuyết trình. Câu mẫu: Trước khi vào đội tuyển, em nghĩ mình đã giỏi Hoá; học nhiên hậu tri bất túc, ba tuần ôn cùng các bạn cho em thấy mình còn hổng cả một chương. Câu nhẹ, dùng cho mình hay nói chung đều ổn.
Biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe. Câu thuần Việt dạy người học chưa hiểu rõ thì đừng nói lấp, hãy lắng nghe. Hợp lời dặn học sinh mới vào lớp chuyên, thực tập sinh mới vào công ty, buổi sinh hoạt câu lạc bộ đầu tiên. Câu mẫu: Buổi đầu dự câu lạc bộ tranh biện, em chọn biết thì thưa thốt, không biết thì dựa cột mà nghe, nghe các anh chị tranh luận rồi mới góp ý. Đừng hiểu thành lời khuyên im lặng mãi; vế đầu vẫn bảo biết thì cứ nói.
Câu chỉ ra kiểu hiểu biết phiến diện, vội vàng
Thầy bói xem voi. Từ truyện ngụ ngôn mấy ông thầy bói mù sờ voi, mỗi người sờ một bộ phận rồi cãi nhau voi giống cái quạt, cái cột, cái chổi. Nghĩa bóng: biết một phần mà tưởng biết toàn bộ. Hợp văn nghị luận về đọc một nguồn rồi kết luận, về học tủ. Câu mẫu: Chỉ đọc một bài tóm tắt rồi phán cả tác phẩm buồn chán là kiểu thầy bói xem voi. Dùng tự trào thì duyên, nói về người cụ thể thì chê.
Biết một mà không biết hai. Câu thuần Việt chỉ người hiểu nông, chỉ thấy một mặt của vấn đề. Nhẹ hơn thầy bói xem voi, hợp lời nhắc trong nhóm học, lời phê bài văn thiếu phản đề. Câu mẫu: Bài em chỉ nêu lợi ích của mạng xã hội, cô phê biết một mà không biết hai, em phải bổ sung mặt trái.
Chưa học bò đã lo học chạy. Chưa vững cái cơ bản đã muốn làm cái khó. Câu thuần Việt rất trúng kiểu học sinh bỏ bài cơ bản để lao vào đề nâng cao. Hợp lời thầy cô khuyên, lời cha mẹ dặn, đoạn văn bàn về học từ gốc. Câu mẫu: Chưa thuộc bảng hằng đẳng thức đã đòi giải đề thi học sinh giỏi, đúng là chưa học bò đã lo học chạy. Giọng hơi trêu, hợp lời nói hơn bài phát biểu.
Dốt hay nói chữ. Kém hiểu biết mà thích dùng chữ khó để tỏ ra giỏi. Câu chê khá gắt, nhưng là lời nhắc rất hữu ích cho chính người viết văn: dùng từ Hán Việt mình chưa hiểu chắc là tự rơi vào câu này. Câu mẫu: Trước khi chèn một câu Hán Việt vào bài, em tra nghĩa từng chữ, để khỏi thành dốt hay nói chữ. Chỉ dùng tự nhắc hoặc nói chung, không nói về một người.
Câu cho thói khoe và cho người giỏi mà không khoe
Múa rìu qua mắt thợ. Đem rìu múa trước mặt người thợ mộc, tức khoe tài trước người giỏi hơn mình. Hán Việt là ban môn lộng phủ. Câu này hay dùng theo lối tự trào để mở lời khiêm tốn, rất hợp bài thuyết trình trước thầy cô. Câu mẫu: Trình bày về thơ trước cô dạy Văn đúng là múa rìu qua mắt thợ, nhưng em xin mạnh dạn chia sẻ cách hiểu của nhóm. Dùng cho mình thì khéo; dùng cho người khác là chê thẳng.
Dương dương tự đắc. Thành ngữ tả dáng vẻ vênh vang, tự cho mình hơn người. Đây là câu tả, hợp văn kể chuyện, văn tả nhân vật hơn là văn nghị luận. Câu mẫu: Được điểm mười đầu tiên, cậu bé dương dương tự đắc cả buổi, đến bài sau thì trượt vì làm ẩu.
Thực chí danh quy. Thực lực đến thì tiếng tốt tự về. Nghĩa bóng: cứ lo học cho thật giỏi, sự công nhận sẽ tự đến, không cần khoe. Hợp lời khuyên người đang sốt ruột muốn được công nhận, câu khen người lặng lẽ học tốt. Câu mẫu: Em không cần đăng bảng điểm lên mạng; thực chí danh quy, kết quả học tập sẽ tự nói thay em. Phải giải nghĩa vì câu ít gặp.
Biến câu chê thành câu tự nhắc
Bốn câu chê ở trên đều có thể đổi hướng chĩa về chính người viết, và khi đó chúng trở thành lời khiêm tốn có duyên thay vì lời công kích. Mẹo nằm ở chủ ngữ: thay bạn ấy, cậu ta bằng em, chúng ta, mỗi người.
Ví dụ với thầy bói xem voi. Câu gắt: Bạn ấy toàn kiểu thầy bói xem voi. Câu tự nhắc: Đọc thêm hai bài phê bình, em mới thấy cách hiểu trước đây của mình là thầy bói xem voi. Câu sau vừa khiêm tốn vừa kể được một chuyển biến, rất hợp đoạn kết bài văn về đọc sách.
Với dốt hay nói chữ, cách dùng hay nhất là biến thành phép tự kiểm khi viết: mỗi từ Hán Việt trong bài, mình có giải nghĩa được bằng lời thường không? Không giải nghĩa được thì thay bằng từ thuần Việt.
Với chưa học bò đã lo học chạy, đổi hướng bằng cách kể lại: Lớp tám em từng chưa học bò đã lo học chạy, bỏ bài cơ bản để làm đề khó, và trả giá bằng một bài kiểm tra mất điểm ở chính câu dễ nhất.
Khiêm tốn khi thuyết trình trước lớp
Giả định bạn thuyết trình năm phút về một đề tài môn Sinh trước cả lớp và cô giáo. Câu khiêm tốn dễ nghe giả tạo nếu chỉ đứng một mình; trình tự sau giúp nó thật hơn.
- Mở đầu bằng điều nhóm đã làm thật: đọc mấy tài liệu, làm thí nghiệm gì. Khiêm tốn dựa trên việc làm cụ thể thì đáng tin.
- Nếu muốn mở lời khiêm tốn, dùng một câu duy nhất, hợp nhất là múa rìu qua mắt thợ khi cô là người chuyên môn.
- Nói rõ phần nhóm chưa chắc chắn hoặc chưa tìm được tài liệu; đây là cách thể hiện học nhiên hậu tri bất túc bằng hành động.
- Mời góp ý ở cuối bằng câu hỏi cụ thể, ví dụ phần kết luận của nhóm còn thiếu dữ liệu ở đâu.
- Không tự hạ thấp kiểu nhóm em làm chưa tốt lắm, mong mọi người đừng cười; câu đó làm người nghe ngại thay.
Khiêm tốn thật trong học là nói rõ mình biết đến đâu, chứ không phải nói mình không biết gì. Người nghe tin phần bạn trình bày hơn khi bạn chỉ ra được chỗ giới hạn của nó.
Câu khiêm tốn cho bài đăng và lời phê
Khoe kết quả học tập trên mạng là chuyện thường, và lời phê của thầy cô cũng hay cần một câu nhắc khiêm tốn. Vài cách dùng đã thử thấy ổn:
- Ảnh nhận giấy khen của con: cha mẹ viết lời cảm ơn cô và các bạn trước, rồi thêm con còn nhiều điều phải học; câu cảm ơn đứng trước làm ý khiêm tốn tự nhiên, không cần câu trích.
- Ảnh bảng điểm, giấy báo trúng tuyển: nên bỏ hẳn câu trích. Đặt thực chí danh quy ngay dưới ảnh bảng điểm là tự khen vòng vo, người đọc nhận ra ngay.
- Bài đăng chia sẻ kinh nghiệm học: mở bằng học nhiên hậu tri bất túc rồi kể mình từng thiếu sót chỗ nào; bài chia sẻ có chỗ yếu thật thì người đọc tin hơn.
- Lời phê bài văn thiếu phản đề: biết một mà không biết hai là câu nhẹ, học sinh đọc không tự ái, lại biết ngay phải bổ sung gì.
Điều không cần làm: thêm câu khiêm tốn vào mọi bài đăng. Một câu lặp đi lặp lại trên cùng một trang cá nhân sẽ mất nghĩa và đọc như câu cửa miệng.
Câu hỏi thường gặp
Học nhiên hậu tri bất túc nghĩa là gì?
Câu nghĩa là có học rồi mới biết mình còn thiếu. Câu trong thiên Học ký của sách Lễ ký, vế sau là dạy rồi mới biết chỗ khó. Câu hợp bài văn về khiêm tốn trong học tập vì giải thích được vì sao người học nhiều thường khiêm tốn.
Thầy bói xem voi có dùng được trong văn nghị luận không?
Dùng được, nhất là khi bàn về hiểu biết phiến diện, học tủ hay đọc một nguồn rồi kết luận. Nên dùng cho một kiểu người chung chung hoặc tự trào về mình, tránh gắn với tên một người cụ thể.
Dốt hay nói chữ có liên quan gì đến việc viết văn?
Rất liên quan. Chèn từ Hán Việt hay câu trích mà mình chưa hiểu chắc là dễ thành dốt hay nói chữ, người chấm nhận ra ngay. Cách tránh là tra nghĩa từng chữ và giải nghĩa được bằng lời thường trước khi đưa vào bài.
Múa rìu qua mắt thợ có phải lúc nào cũng là câu chê không?
Khi nói về người khác thì là câu chê. Khi tự nói về mình trước người giỏi hơn, câu thành lời mở đầu khiêm tốn, hay dùng trước khi thuyết trình. Chỉ dùng khi người nghe thật sự giỏi hơn trong lĩnh vực đó, kẻo thành khách sáo.
Chưa học bò đã lo học chạy nên nói với học sinh thế nào cho khéo?
Nói kèm một việc cụ thể cần làm trước, như ôn lại phần cơ bản nào, thay vì chỉ nói câu thành ngữ. Câu có giọng trêu nhẹ, hợp lời nói riêng hơn là nhắc trước cả lớp.